Mỗi lần Hà Nội mở rộng một tuyến đường, tưởng như thành phố sẽ có thêm một trục giao thông thông thoáng, hiện đại, góp phần thay đổi diện mạo Thủ đô. Nhưng cũng sau mỗi đợt giải phóng mặt bằng, hình ảnh quen thuộc lại xuất hiện: những ngôi nhà siêu mỏng, siêu méo bám dọc các tuyến đường mới mở.

Đi dọc tuyến Vành đai 2.5 vừa hoàn thành giải phóng mặt bằng ở đoạn Đầm Hồng (phường Khương Đình), rất dễ nhìn thấy những ngôi nhà không bình thường. Có ngôi nhà hình tam giác, có chỗ chỉ rộng nửa mét, nhưng cao tới ba tầng.

Trước đó, tuyến đường nối Đồng Tàu - Giải Phóng dài 470m cũng xuất hiện ngôi nhà siêu mỏng, nhìn từ xa trông như một bức tường. Có ngôi nhà mặt tiền khoảng 3m, sâu chỉ 2m. Có những mảnh đất méo mó được quây tôn chờ xây dựng.

Trên nhiều tuyến đường khác đang và sẽ được mở rộng ở Thủ đô, chắc chắn sẽ có nhiều ngôi nhà siêu mỏng, siêu méo, hình thù kỳ dị xuất hiện nếu chính quyền không có động thái quyết liệt ngăn chặn.

Ngày 4/6, sau khi báo chí phản ánh về tình trạng trên, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng đã yêu cầu xử lý các trường hợp nhà, đất không đủ điều kiện về mặt bằng xây dựng. Ông Vũ Đại Thắng yêu cầu các địa phương rà soát tất cả các công trình xây dựng còn tồn tại trên địa bàn quản lý, có biện pháp ngăn chặn hiệu quả và xử lý dứt điểm ngay từ khi mới phát sinh, không để hình thành các công trình xây dựng siêu mỏng, siêu méo.

Trong thực tế, thành phố Hà Nội cũng có những chỉ đạo tương tự từ cách đây cả chục năm. Như năm 2016, UBND Thành phố ban hành Chỉ thị 20/CT-UBND về tăng cường quản lý đất đai, quy hoạch kiến trúc địa bàn Hà Nội, trong đó nêu rõ Chủ tịch UBND các quận, huyện chịu trách nhiệm trước Chủ tịch UBND Thành phố về tình trạng tồn tại hoặc phát sinh thêm các trường hợp nhà, đất siêu mỏng, siêu méo trên các tuyến đường thuộc địa bàn quản lý. Tiếp đó, đến năm 2022, UBND thành phố Hà Nội tiếp tục ban hành Kế hoạch 218/KH-UBND, trong đó yêu cầu UBND các quận, huyện kiên quyết không để phát sinh nhà, đất thuộc diện này ở hai bên đường, nhất là với những tuyến phố mới, các dự án mở đường.

Điều đó cho thấy chỉ đạo, chỉ thị, kế hoạch là một chuyện, còn thực tế thực thi lại là chuyện khác. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, khi Hà Nội đang trải qua một giai đoạn thay đổi nhanh chóng, từng giờ, từng ngày để thực hiện quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, thì không thể tiếp tục để xảy ra tình trạng chỉ thị, chỉ đạo, kế hoạch chỉ nằm trên giấy.

Bởi những chỉ đạo này không đơn thuần nhằm giải quyết một tồn tại về trật tự xây dựng, mà xa hơn, đó là câu chuyện về chất lượng phát triển đô thị của Hà Nội trong nhiều thập kỷ tới. Bởi nhà siêu mỏng, siêu méo là câu chuyện của tư duy quy hoạch, của năng lực thực thi và của diện mạo Hà Nội trong tương lai.

Nhìn ở góc độ nào đó, sự xuất hiện của nhà siêu mỏng, siêu méo là một nghịch lý đô thị. Thành phố bỏ ra hàng nghìn tỷ đồng để giải tỏa mặt bằng, mở rộng đường, đầu tư hạ tầng hiện đại nhằm tạo ra những con đường giải tỏa ách tắc giao thông, tạo ra những tuyến phố khang trang. Nhưng ngay sau đó, trên chính những con đường mới ấy lại mọc lên các công trình có hình dáng bất thường, phá vỡ tính đồng bộ của cảnh quan.

Một tuyến đường đẹp không chỉ dựa trên mặt đường rộng bao nhiêu mét hay có bao nhiêu làn xe. Giá trị còn nằm ở không gian đô thị hai bên đường, ở vẻ đẹp kiến trúc mà người dân nhìn thấy khi đi qua khu vực đó. Khi tuyến đường mới mở xuất hiện những căn nhà méo mó, chắp vá, thì toàn bộ nỗ lực chỉnh trang đô thị phần nào bị giảm giá trị. Những công trình ấy trở thành các điểm lỗi, trông như cái răng lung lay xấu xí sắp rụng trong bức tranh đô thị đáng lẽ phải hiện đại và đồng bộ hơn.

Hệ lụy của nhà siêu mỏng, siêu méo không chỉ dừng ở vấn đề mỹ quan. Một công trình được xây dựng trên nền đất quá nhỏ thường gặp nhiều hạn chế về công năng sử dụng, an toàn kết cấu và điều kiện sinh hoạt. Không ít trường hợp chủ sở hữu phải tìm cách tận dụng tối đa diện tích còn lại bằng những giải pháp xây dựng chắp vá, khiến chất lượng công trình khó được bảo đảm.

Nói cách khác, nhà siêu mỏng, siêu méo là hệ quả của việc giải quyết chưa trọn vẹn bài toán sau giải tỏa. Đây cũng là điểm đáng suy ngẫm trong bối cảnh Hà Nội đang đặt ra những mục tiêu phát triển rất dài hạn.

Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, Hà Nội được xác định phát triển theo cấu trúc “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”. Cụ thể, trong lĩnh vực hạ tầng và giao thông, Hà Nội đặt mục tiêu cơ bản xử lý dứt điểm các điểm ùn tắc kéo dài vào năm 2030; phát triển mạnh các tuyến giao thông dọc sông, các cầu qua sông và hệ thống đường sắt đô thị nhằm mở rộng không gian phát triển đô thị, giảm áp lực cho khu vực nội đô; đồng thời thúc đẩy phát triển không gian ngầm theo mô hình TOD (phát triển gắn với giao thông công cộng).

Để góp phần thực hiện được tầm nhìn 100 năm đó, các bước quy hoạch từng tuyến đường, góc phố cụ thể ở thời điểm hiện tại đều phải chỉn chu, bài bản ngay từ đầu. Do đó, không thể để những cấu trúc được gọi là ngôi nhà nhưng lại mang tính tạm bợ, chắp vá, dị dạng, phá vỡ quy hoạch ở hai bên tuyến đường mới trải nhựa bằng phẳng, rộng rãi.

Từ góc nhìn đó, nhà siêu mỏng, siêu méo có thể được xem là một phép thử đối với quyết tâm xây dựng đô thị hiện đại của Hà Nội.

Trong thực tế, Hà Nội đã có hành lang pháp lý để xử lý tình trạng này, ví dụ như Quyết định 61/2024/QĐ-UBND về điều kiện tách hợp thửa có hiệu lực từ ngày 7/10/2024. Theo đó, đối với khu vực nội thành Hà Nội, diện tích đất ở tối thiểu không nhỏ hơn 50m2, chiều dài trên 4m và chiều rộng giáp đường giao thông từ 4m trở lên. Khi có quyết định này, một số tờ báo đã giật những cái tít đầy hi vọng, nghĩ rằng quyết định sẽ “chặn đứng nhà siêu mỏng, siêu méo”; hay “hết thời nhà siêu mỏng, siêu méo”.

Tuy nhiên, công tác giải phóng mặt bằng hiện nay cho thấy luôn có khoảng cách giữa quy định và thực thi, một phần do vài mét vuông đất đó chính là quyền lợi của người dân mà mức đền bù hiện nay chưa đủ để họ có thể rời đi, tìm được nơi ở và kinh doanh mới.

Những ngôi nhà méo mó hôm nay có thể chỉ chiếm vài mét vuông đất. Nhưng cách thành phố lựa chọn xử lý chúng sẽ phản ánh tầm nhìn phát triển của cả một đô thị.