Nguy cơ xóa nhòa những “địa chỉ đỏ”

Tọa lạc tại thôn An Định, xã Phước Giang, tỉnh Quảng Ngãi, đình làng An Định được xây dựng năm 1820 do bảy tộc họ tiền hiền (Trần, Nguyễn, Phạm, Huỳnh, Võ, Phan, Lê) cùng nhân dân địa phương đóng góp xây dựng. Ngôi đình mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn với nhiều chi tiết chạm khắc gỗ, đắp nổi tinh xảo. Đây từng là trung tâm sinh hoạt hành chính, văn hóa của làng, đồng thời là nơi thờ tự các bậc tiền hiền, ghi dấu quá trình khai hoang, lập làng của cư dân địa phương.

Năm 2018, đình làng An Định được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Tuy nhiên, sau hơn hai thế kỷ tồn tại cùng với sự biến thiên của lịch sử, di tích đang xuống cấp nghiêm trọng. Nhiều cấu kiện gỗ của hệ thống khung nhà bị mối mọt, mục nát; mái ngói hư hỏng khiến công trình thường xuyên dột khi mưa lớn. Một số câu đầu bằng gỗ bị ngấm nước mưa trong thời gian dài, có dấu hiệu hư hại, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn nghiêm trọng.

Anh Phạm Ngọc Anh, người dân thôn An Định cho biết, đình làng An Định có giá trị đặc biệt về văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng đối với cộng đồng địa phương. Tình trạng xuống cấp không chỉ ảnh hưởng đến giá trị di tích mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn đối với người dân và du khách khi đến tham quan, dâng hương. Người dân mong muốn các cấp, ngành sớm bố trí nguồn lực để trùng tu, bảo tồn ngôi đình cổ.

Theo ông Nguyễn Duy Diễn, Phó Chủ tịch UBND xã Phước Giang, địa phương nhiều lần kiến nghị cấp có thẩm quyền hỗ trợ kinh phí trùng tu đình làng An Định. Tuy nhiên, do nguồn thu hạn chế, ngân sách địa phương không đủ đáp ứng việc sửa chữa, bảo tồn di tích quy mô lớn. Chính quyền xã mong sớm được bố trí nguồn lực để kịp thời bảo tồn di tích.

Tương tự, Di tích lịch sử cấp quốc gia Đài Tiếng nói Nam Bộ (tại xã Sơn Tịnh) cũng đang xuống cấp. Đây là nơi ghi dấu sự ra đời của Đài Tiếng nói Nam Bộ - đài phát thanh thứ hai của cách mạng Việt Nam trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Ngày 20/7/1946, buổi phát thanh đầu tiên của Đài được thực hiện tại đây, mở đầu bằng câu xưng danh lịch sử: “Đây là tiếng nói Nam Bộ, tiếng nói đau đớn, tiếng nói căm hờn...”, trở thành vũ khí tinh thần sắc bén kết nối đồng bào, chiến sĩ miền Nam với Trung ương Đảng và Bác Hồ.

Sau gần 80 năm, nhiều hạng mục của di tích đã xuống cấp. Sân nền hư hỏng, tường rào phủ rêu mốc. Đặc biệt, sáng 25/12/2025, sau nhiều ngày mưa lớn kéo dài, cổng đình Thọ Lộc - hạng mục gốc còn lại của di tích bị sập phần phía trước. Nguyên nhân do kết cấu kiến trúc cổ bằng đá ong trát hồ đã quá tuổi thọ, mục nát theo thời gian. Hiện trạng còn lại của cổng đình rất yếu, có nguy cơ tiếp tục sụp đổ dây chuyền trong mùa mưa bão tới.

Ông Phạm Xuân Lai, người dân thôn Thọ Lộc Tây, xã Sơn Tịnh cho biết, việc di tích xuống cấp khiến người dân địa phương lo lắng. Ông mong muốn các cơ quan chức năng sớm có phương án sửa chữa, tôn tạo vì đây là di tích có ý nghĩa lịch sử rất lớn với các thế hệ.

Theo ông Đặng Xuân Trung, Chủ tịch UBND xã Sơn Tịnh, việc một phần di tích bị sập cho thấy công trình đang xuống cấp nghiêm trọng. Nếu không sớm được sửa chữa, khả năng di tích tiếp tục đổ sập hoàn toàn là rất lớn. Việc phục dựng lại hiện trạng di tích vượt quá khả năng của xã, đòi hỏi sự chung tay, hỗ trợ khẩn cấp từ các cơ quan chuyên môn và cấp trên.

Bài toán nguồn lực cho di sản toàn tỉnh

Thực trạng xuống cấp nghiêm trọng tại đình làng An Định hay di tích Đài Tiếng nói Nam Bộ không phải là câu chuyện cục bộ. Khảo sát trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi cho thấy, nhiều di tích lịch sử - văn hóa khác cũng đang rơi vào tình cảnh tương tự: Nhà bia, tường rào xuống cấp; cửa gỗ, tủ trưng bày bị mối mọt; bia đá bị rêu mốc, mờ chữ...

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, toàn tỉnh hiện có 187 di tích xuống cấp, trong đó có 2 di tích quốc gia đặc biệt, 13 di tích quốc gia, 172 di tích cấp tỉnh. Bên cạnh những di tích đã được đầu tư bảo tồn, hệ thống di tích trên địa bàn đang chịu áp lực rất lớn từ thời gian và thời tiết miền Trung khắc nghiệt với nắng nóng, bão lũ thường xuyên.

Một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay trong công tác trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị di tích chính là bài toán kinh phí. Nguồn ngân sách phân bổ hàng năm cho công tác chống xuống cấp di tích còn khá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế. Bên cạnh đó, việc phân cấp quản lý tại một số địa phương còn vướng mắc; công tác huy động nguồn lực xã hội hóa để bảo tồn di sản chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng; ý thức bảo vệ di tích của một bộ phận người dân tại khu vực phụ cận đôi lúc chưa cao.

Trước mắt, đối với các sự cố cấp bách như tại di tích Đài Tiếng nói Nam Bộ hay các hạng mục nguy hiểm ở đình làng An Định, chính quyền các địa phương đã có báo cáo đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi khẩn trương kiểm tra, đánh giá toàn diện hiện trạng, hướng dẫn phương án xử lý kỹ thuật và hỗ trợ kinh phí gia cố tạm thời nhằm tránh sụp đổ trong mùa mưa bão.

Về lâu dài, tỉnh Quảng Ngãi cần sớm xây dựng Đề án tổng thể về bảo vệ và phát huy giá trị hệ thống di tích lịch sử - văn hóa giai đoạn 2026 – 2031. Trong đó, ưu tiên phân bổ nguồn vốn cho các di tích cấp thiết, bị xuống cấp nặng; đồng thời đẩy mạnh công tác xã hội hóa, thu hút các nguồn lực hợp pháp để trùng tu, tôn tạo bài bản, khoa học. Việc giữ gìn và trả lại dáng vẻ trang nghiêm cho các di sản không chỉ là nghĩa vụ bảo vệ các giá trị lịch sử, mà còn là nền tảng để trao truyền truyền thống văn hóa, phát triển du lịch bền vững cho địa phương.