Châu Âu từng muốn chế tạo một mẫu tiêm kích thế hệ mới chung. Nhưng giờ đây, dự án quốc phòng lớn nhất của khối có nguy cơ tạo ra hai chiến đấu cơ riêng biệt.

Airbus, đại diện cho phía Đức và Tây Ban Nha trong dự án Hệ thống Tác chiến trên không tương lai (FCAS) nói với kênh DW (Đức) rằng hãng sẵn sàng tái cấu trúc chương trình sau nhiều năm tranh cãi về chính trị và công nghiệp.

Điều đó có thể bao gồm “giải pháp hai tiêm kích”, tạo điều kiện để Pháp và Đức phát triển các mẫu chiến đấu cơ riêng, trong khi vẫn hợp tác về thiết bị bay không người lái (UAV), cảm biến và các hệ thống kỹ thuật số kết nối chiến trường theo thời gian thực.

Điểm đáng chú ý là bản thân chiếc tiêm kích có thể không còn là phần quan trọng nhất của dự án. Đề xuất này đánh dấu bước chuyển lớn đối với FCAS.

Theo Euronews, FCAS được khởi động từ năm 2017 là dự án quốc phòng chung giữa Đức, Pháp và Tây Ban Nha. FCAS hướng tới định hình lại khái niệm “tác chiến trên không trong tương lai” với chiến đấu cơ có thể qua mặt radar, hồng ngoại, cảm biến âm thanh. Ngoài ra, hệ thống cần có khả năng tác chiến điện tử và triển khai vũ khí tầm xa chính xác. Nhìn chung, đây là một “hệ thống các hệ thống" được kết nối mạng, vượt trội so với năng lực của các chiến đấu cơ hiện nay như Eurofighter và Rafale, đồng thời nhằm mục đích đảm bảo chủ quyền không phận châu Âu lâu dài.

Song song với đó, FCAS được kỳ vọng giúp bảo đảm tính tự chủ, không phụ thuộc vào các đối tác ngoài châu Âu.

Liệu có thể cứu vãn?

Người phát ngôn của Airbus nói với DW: “Đối với chương trình FCAS, chúng tôi vẫn đang tiếp tục làm việc cùng chính phủ Pháp, Đức và Tây Ban Nha để xác định hướng đi tiếp theo của dự án”.

Lãnh đạo Airbus Guillaume Faury cho biết chương trình tổng thể vẫn có ý nghĩa chiến lược, ngay cả khi dự án chiến đấu cơ ở vị trí trung tâm vẫn đang rơi vào bế tắc.

Ông đồng thời cho biết Airbus sẵn sàng ủng hộ phương án phát triển hai dòng tiêm kích nếu các chính phủ yêu cầu.

Tranh cãi hiện nay cũng làm dấy lên câu hỏi lớn hơn rằng liệu các cường quốc hàng đầu châu Âu còn có thể cùng nhau phát triển những hệ thống vũ khí quy mô lớn hay không?

Lý do siêu dự án quốc phòng châu Âu lao đao

Pháp muốn máy bay thế hệ chiến đấu cơ tiếp theo hoạt động từ tàu sân bay và mang vũ khí hạt nhân. Là một quốc gia không có vũ khí hạt nhân, Đức không có yêu cầu tương tự. Thủ tướng Đức Friedrich Merz gần đây công khai thừa nhận những bất đồng giữa hai bên. Ông cho biết Pháp cần một mẫu chiến đấu cơ thế hệ mới có khả năng mang vũ khí hạt nhân, trong khi Đức hiện chưa cần năng lực tương tự cho quân đội. Ông cảnh báo rằng nếu hai bên không thể hóa giải những khác biệt này, “thì chúng ta không thể duy trì dự án.”

Ngoài ra, dự án đang rơi vào cảnh đình trệ do bất đồng giữa các công ty quốc phòng liên quan.
Dassault (Pháp) kiên quyết giữ vai trò chủ đạo trong lĩnh vực chiến đấu cơ. Pháp cũng đề xuất thiết kế lại mô hình phân công lao động để trao cho Dassault vai trò lãnh đạo mạnh mẽ hơn.

Airbus Defence and Space đại diện cho lợi ích công nghiệp của Đức và Tây Ban Nha cũng muốn đóng vai trò lớn hơn. Hệ quả là một cuộc tranh cãi kéo dài về quyền lãnh đạo, phân chia khối lượng công việc và chuyển giao công nghệ. Nỗ lực hòa giải giữa các công ty đến nay vẫn chưa tạo ra được bước đột phá. Hiện Airbus phát tín hiệu rằng lời giải có thể nằm ở việc ngừng ép chiến đấu cơ phải đáp ứng mọi nhu cầu.

Rắc rối "lây lan"

Những rắc rối xung quanh FCAS hiện đang lan sang một dự án trọng điểm khác của Pháp và Đức: Hệ thống Chiến đấu Mặt đất Chủ lực (MGCS). MGCS được thiết kế để thay thế xe tăng Leopard 2 của Đức và Leclerc của Pháp. Nó được khởi động cùng với FCAS vào năm 2017 như một phần của thỏa thuận chính trị rộng lớn hơn giữa Paris và Berlin. Sự phân chia rất rõ ràng. Pháp sẽ làm đầu tàu dự án máy bay chiến đấu tương lai thông qua Dassault. Đức sẽ dẫn đầu dự án xe tăng tương lai nhờ ngành công nghiệp xe bọc thép của mình.

Ý tưởng không chỉ là chế tạo vũ khí. Nó còn là để gắn kết hai cường quốc quân sự lớn nhất châu Âu lại với nhau. Nhưng thỏa thuận đó giờ đây trông có vẻ mong manh. Nếu FCAS bị chia tách, tái cấu trúc hoặc suy yếu, nó có thể phá vỡ sự cân bằng đằng sau MGCS. MGCS đã phải đối mặt với tình trạng chậm trễ. Pháp và Đức vào năm 2024 đã đồng ý tiến hành giai đoạn tiếp theo, nhưng hệ thống này dự kiến sẽ không đi vào hoạt động trước khoảng năm 2040.

Kể từ năm 2022, Liên minh châu Âu (EU) đã kêu gọi tăng cường hoạt động mua sắm vũ khí chung và xây dựng ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, những sóng gió xoay quanh FCAS cho thấy tham vọng đó khó hiện thực hóa đến mức nào.

Các nhà phân tích quốc phòng tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế cho rằng kết quả của FCAS có thể định hình tương lai hợp tác quốc phòng châu Âu trong nhiều năm tới. Nếu chương trình này đổ vỡ, các chính phủ có thể sẽ trở nên thận trọng hơn rất nhiều khi triển khai những dự án vũ khí đa quốc gia quy mô lớn như vậy thêm một lần nữa.