Tháo “điểm nghẽn” để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư

Nếu ở nhiều địa phương, hàng nghìn ha đất lúa vẫn bỏ không trong vụ Hè Thu thì tại một số cánh đồng khác, mô hình liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân đang mở ra hướng đi mới. Điều đáng chú ý là doanh nghiệp tham gia sản xuất không chỉ cần vốn, giống, công nghệ hay máy móc mà cần trước hết một quỹ đất đủ lớn và ổn định để đầu tư lâu dài.

Nhiều năm qua, Công ty Giống cây trồng Quảng Bình là một trong những đơn vị tham gia khá sớm vào chuỗi liên kết sản xuất lúa tại Quảng Trị. Thông qua các Hợp tác xã, doanh nghiệp đã liên kết sản xuất, cung ứng giống, vật tư và bao tiêu sản phẩm trên diện tích gần 5.000 ha. Không ít cánh đồng trước đây chỉ sản xuất một vụ hoặc bỏ hoang vụ Hè Thu đã từng bước được khôi phục, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn cho người dân.

Ông Nguyễn Xuân Kỳ, Giám đốc Công ty Giống cây trồng Quảng Bình cho biết, doanh nghiệp xác định liên kết với nông dân là hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, mô hình vẫn bộc lộ hạn chế do thiếu tính ổn định và ràng buộc về diện tích.

Vụ Hè Thu năm trước, doanh nghiệp liên kết với Hợp tác xã nông nghiệp Minh Trung (xã Ninh Châu) tổ chức sản xuất khoảng 100 ha lúa trên cánh đồng Ông Đồng. Đây là vùng đất nhiều năm chỉ sản xuất vụ Đông Xuân, còn vụ Hè Thu gần như bị bỏ trống. Doanh nghiệp đưa thiết bị bay không người lái vào gieo sạ, bón phân, áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật và cuối vụ vẫn đạt kết quả khả quan dù thời tiết không thuận lợi.

“Tưởng rằng hiệu quả đó sẽ tạo tiền đề để mở rộng diện tích trong những năm tiếp theo, nhưng sang vụ sau nhiều hộ dân lại lấy ruộng về làm lúa tái sinh hoặc bỏ không. Doanh nghiệp không thể chủ động kế hoạch sản xuất khi diện tích liên kết thay đổi liên tục như vậy”, ông Nguyễn Xuân Kỳ chia sẻ.

Theo ông Kỳ, doanh nghiệp chỉ mạnh dạn đầu tư hệ thống máy móc, công nghệ, xây dựng vùng nguyên liệu và phát triển sản xuất hữu cơ khi có quỹ đất ổn định trong nhiều năm. Nếu chỉ liên kết theo từng vụ, trong khi người dân có thể dừng hợp tác bất cứ lúc nào thì rất khó xây dựng chiến lược đầu tư dài hạn.

“Doanh nghiệp không chỉ cần một hợp đồng liên kết mà cần một cơ chế để yên tâm đầu tư. Khi có quyền tổ chức sản xuất trên cánh đồng đủ lớn, chúng tôi mới có thể đưa cơ giới hóa, công nghệ số và các quy trình canh tác hiện đại vào đồng ruộng”, ông Nguyễn Xuân Kỳ nói.

Theo tính toán của doanh nghiệp, tại Quảng Trị hiện có hơn 9.200 ha đất lúa bỏ hoang trong vụ Hè Thu cùng khoảng 8.500 ha lúa tái sinh cho hiệu quả thấp. Nếu toàn bộ diện tích này được tổ chức sản xuất với năng suất bình quân khoảng 5 tấn/ha thì mỗi năm có thể tạo thêm khoảng 90.000 tấn lúa hàng hóa. Đây là nguồn lực lớn nhưng vẫn đang bị bỏ ngỏ.

Thực tế cho thấy, muốn thu hút doanh nghiệp vào nông nghiệp, chính sách hỗ trợ vốn hay công nghệ là chưa đủ. Doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định, hợp đồng đủ dài và cơ chế liên kết bảo đảm lợi ích của các bên. Trong đó, bài toán tích tụ, tập trung đất đai đang trở thành một trong những điều kiện quan trọng để chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn.

Từ tích tụ ruộng đất đến những cánh đồng sản xuất hiệu quả

Trong quá trình tổ chức lại sản xuất, Hợp tác xã có vai trò quan trọng trong việc tập hợp diện tích của các hộ dân, kết nối với doanh nghiệp và điều phối các dịch vụ sản xuất. Khi diện tích được tập trung, doanh nghiệp có thể tổ chức sản xuất đồng bộ, còn người dân vẫn giữ quyền sử dụng đất và có thêm nguồn thu từ chính diện tích của mình.

Theo anh Lê Văn Hải, Phó Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp Minh Trung (xã Ninh Châu), trong mô hình liên kết hiện nay, hợp tác xã tập hợp diện tích của các xã viên, sau đó ký hợp đồng với doanh nghiệp để triển khai sản xuất. Khi cánh đồng được giao cho doanh nghiệp tổ chức sản xuất, Hợp tác xã đảm nhận các dịch vụ như làm đất, điều tiết nước, bảo vệ thực vật và phối hợp quản lý sản xuất.

Phần lợi nhuận từ việc cho thuê hoặc liên kết sản xuất được phân chia cho các hộ dân theo diện tích góp đất. Nhờ đó, người dân không phải trực tiếp canh tác nhưng vẫn có nguồn thu, Hợp tác xã phát huy vai trò điều phối, còn doanh nghiệp chủ động đầu tư công nghệ và tổ chức sản xuất.

“Ba bên đều có lợi. Người dân không phải trực tiếp sản xuất nhưng vẫn có nguồn thu từ đất. Hợp tác xã phát huy vai trò điều phối dịch vụ, còn doanh nghiệp chủ động đầu tư công nghệ và tổ chức sản xuất”, anh Lê Văn Hải phân tích.

Khi diện tích được tập trung đủ lớn, doanh nghiệp có điều kiện đầu tư máy cấy, máy gặt, thiết bị bay không người lái, hệ thống tưới và các quy trình canh tác hiện đại. Đây là những yếu tố mà sản xuất nhỏ lẻ trên những thửa ruộng manh mún rất khó thực hiện đồng bộ.

Tại xã Lệ Thủy (Quảng Trị), anh Trần Văn Khánh đã thuê, tích tụ gần 20 ha đất lúa để tổ chức sản xuất theo hướng hiện đại. Từ một vùng đất chủ yếu sản xuất một vụ, anh Khánh đã đầu tư cải tạo bờ vùng, hệ thống thoát nước, áp dụng cơ giới hóa đồng bộ, sử dụng thiết bị bay không người lái trong gieo sạ, bón phân và từng bước chuyển sang quy trình sản xuất hữu cơ.

Theo anh Trần Văn Khánh, khi diện tích đủ lớn, chi phí sản xuất giảm đáng kể nhờ cơ giới hóa, việc quản lý đồng ruộng cũng hiệu quả hơn. Sau nhiều vụ sản xuất, mô hình bước đầu cho thấy hiệu quả cả về năng suất và lợi nhuận.

“Tôi cho rằng muốn nông nghiệp phát triển thì trước hết phải tích tụ được ruộng đất. Khi có cánh đồng đủ lớn mới có thể đưa khoa học, công nghệ và cơ giới hóa vào sản xuất. Đó là con đường để giảm chi phí và nâng cao giá trị hạt lúa”, anh Trần Văn Khánh chia sẻ.

Từ thực tiễn sản xuất, tỉnh Quảng Trị đang từng bước tháo gỡ những điểm nghẽn trong sử dụng đất nông nghiệp. Nghị quyết số 04-NQ/TU n gày 30/3/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Quảng Trị về tích tụ, tập trung đất nông nghiệp gắn với cơ giới hóa, hiện đại hóa sản xuất và phát triển vùng nguyên liệu được kỳ vọng tạo nền tảng cho quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp.

Theo bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Trị, mục tiêu của Nghị quyết là từng bước khắc phục tình trạng đất sản xuất manh mún, phân tán; tạo điều kiện để doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân đầu tư sản xuất hàng hóa quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao, phát triển nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn và nông nghiệp số.

Song song với tích tụ đất đai, việc nâng hiệu quả nguồn lực đất nông nghiệp cũng không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên cây lúa ở mọi diện tích. Những vùng đất lúa kém hiệu quả có thể được xem xét chuyển đổi sang cây trồng phù hợp hơn, gắn với nhu cầu thị trường và chuỗi liên kết. Theo ông Bùi Phước Trang, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Quảng Trị, chuyển đổi một số diện tích đất lúa kém hiệu quả sang ngô sinh khối phục vụ chăn nuôi cũng là hướng đi nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất và tạo thêm cơ hội liên kết giữa doanh nghiệp với người dân.

Nhìn rộng hơn, bài toán của những cánh đồng hai vụ không chỉ là giữ hay bỏ một vụ lúa mà là yêu cầu thay đổi phương thức tổ chức sản xuất. Khi người nông dân không còn đủ nguồn lực hoặc không còn nhu cầu trực tiếp canh tác trên những thửa ruộng nhỏ lẻ, việc hình thành những vùng sản xuất quy mô lớn với sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và các chủ thể có năng lực đầu tư sẽ là hướng đi cần được thúc đẩy.