Thực tiễn từ các cộng đồng và cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu cho thấy, khi văn hóa được đặt đúng vị trí trong đời sống xã hội, tinh thần của Nghị quyết có thể được hiện thực hóa một cách tự nhiên, bền vững, tránh hình thức.

Văn nghệ dân gian trong đời sống cộng đồng

Tiến sĩ Nguyễn Thị Tám, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, “sức sống” của văn nghệ dân gian không được quyết định bởi một yếu tố đơn lẻ, mà hình thành từ sự cộng hưởng giữa môi trường diễn xướng, cơ chế hưởng lợi và quá trình truyền dạy giữa các thế hệ trong cộng đồng.

Môi trường diễn xướng giữ vai trò nền tảng, bởi khi văn nghệ dân gian còn “đất sống” trong sinh hoạt cộng đồng, các giá trị văn hóa mới có điều kiện được thực hành, quan sát, học hỏi và tiếp nối một cách tự nhiên. Trong khi đó, cơ chế hưởng lợi, đặc biệt khi gắn với du lịch cộng đồng, tạo thêm động lực để người dân duy trì thực hành văn hóa; truyền dạy giữa các thế hệ bảo đảm tính liên tục của vốn tri thức và thực hành văn nghệ dân gian.

Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh việc đưa văn hóa lan tỏa trong đời sống. Tiến sĩ Nguyễn Thị Tám cho rằng, văn hóa chỉ thực sự lan tỏa khi được cộng đồng trực tiếp thực hành, lựa chọn cách gìn giữ và phát huy trong đời sống thường ngày. Ở Lô Lô Chải, các hình thức văn nghệ dân gian được thực hành trong không gian cộng đồng, trong các lễ nghi và hoạt động tiếp đón khách, vừa được duy trì như những “di sản sống”, vừa tạo thêm giá trị cho đời sống kinh tế của người dân địa phương.

Đối với cộng đồng người Mông ở Thèn Pả, trong bối cảnh thiếu không gian trình diễn và lực lượng lao động trẻ có xu hướng đi làm ăn xa, Tiến sĩ Nguyễn Thị Tám cho rằng, những giải pháp duy trì gắn với không gian sinh hoạt cộng đồng, nghi lễ truyền thống hoặc các hoạt động du lịch tại chỗ có thể là những kênh quan trọng để văn nghệ dân gian tiếp tục hiện diện trong đời sống. Bên cạnh đó, việc ghi chép, lưu giữ và chia sẻ trên các nền tảng số, từng bước hình thành các “tài nguyên văn hóa số” và “không gian văn hóa số”, có thể hỗ trợ kết nối văn hóa, qua đó góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa trong bối cảnh đời sống cộng đồng đang có nhiều thay đổi.

Văn hóa như nguồn lực nội sinh

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Dương, Viện Nghiên cứu Văn hoá (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 80-NQ/TW là đưa văn hóa trở thành nền tảng tinh thần của xã hội và nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong cách tiếp cận, ở đó, văn hóa không chỉ được gìn giữ như một giá trị cần bảo tồn, mà còn được đặt trong đời sống xã hội để phát huy vai trò thúc đẩy phát triển. Việc bảo tồn nếu tách rời khỏi đời sống, chỉ dừng ở sưu tầm, lưu giữ hay trình diễn mang tính hình thức, sẽ khó tạo ra sức lan tỏa lâu dài. Ngược lại, khi văn hóa được thực hành trong đời sống, gắn với sinh kế, giáo dục, du lịch và các hoạt động xã hội, giá trị văn hóa sẽ được tái tạo và lan tỏa một cách tự nhiên.

Từ cách tiếp cận này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Dương nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn trong việc cụ thể hóa Nghị quyết 80. Các nghiên cứu về văn hoá không chỉ dừng ở việc mô tả hay khái quát giá trị văn hóa, mà cần làm rõ cơ chế vận hành của văn hóa trong đời sống cộng đồng, chỉ ra cách thức để văn hóa trở thành động lực phát triển.

Trong bối cảnh hiện nay, khi quá trình đô thị hóa, di cư lao động và tác động của kinh tế thị trường đang làm thay đổi cấu trúc xã hội ở nhiều địa bàn, cách tiếp cận văn hóa như một nguồn lực nội sinh càng trở nên quan trọng. Văn hóa, nếu được đặt đúng vị trí, có thể trở thành “chất keo” gắn kết cộng đồng, góp phần củng cố bản sắc, tăng cường sự đồng thuận xã hội và tạo nền tảng tinh thần cho phát triển bền vững.