Trong dòng chảy văn hóa dân tộc, Lễ hội Đền Hùng - Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày lễ trọng đại mang ý nghĩa tưởng nhớ công lao dựng nước của các Vua Hùng, là biểu tượng kết tinh cao nhất của ý thức cội nguồn, của tinh thần đại đoàn kết dân tộc, là sợi dây gắn kết cộng đồng người Việt trên toàn thế giới. Trong khuôn khổ lễ hội năm Bính Ngọ 2026, chương trình nghệ thuật khai mạc Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ tiếp tục khẳng định vai trò đặc biệt ấy, nhưng đồng thời mở ra một cách tiếp cận mới: đưa di sản bước ra khỏi không gian tôn nghiêm truyền thống để hòa nhập vào đời sống đương đại bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, giàu sức gợi và lan tỏa.

Kể chuyện dựng nước bằng ngôn ngữ sử thi, ánh sáng và bán thực cảnh

Những ngày này, ê kíp dàn dựng và các diễn viên, nghệ sĩ, nghệ nhân… đang “chạy đua” với thời gian, nỗ lực tập luyện để chuẩn bị ra mắt chương trình nghệ thuật Khai mạc Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ vào tối 17/4 tới. Tổng đạo diễn chương trình, Thạc sĩ Xuân Hồng cho biết, trên nền chủ đề xuyên suốt “Linh thiêng nguồn cội - Đất Tổ Hùng Vương”, chương trình năm nay không dừng ở việc tái hiện truyền thống, còn mở rộng biên độ biểu đạt, kết nối di sản của ba vùng đất Phú Thọ - Hòa Bình - Vĩnh Phúc, để kể một câu chuyện lớn hơn về đặc tính, ký ức và sức sống văn hóa Việt.

Chương trình nghệ thuật gồm ba chương lớn: “Linh thiêng nguồn cội”, “Về miền di sản” và “Phú Thọ vươn mình cùng đất nước”. Đêm nghệ thuật không chỉ kể lại câu chuyện quá khứ, còn mở ra một hành trình từ cội nguồn đến hiện tại và hướng tới tương lai; đồng thời phản ánh một tư duy mới trong tổ chức lễ hội: lấy truyền thống làm nền tảng, lấy di sản làm điểm tựa và lấy phát triển làm đích đến.

Theo Tổng đạo diễn Xuân Hồng, trục chính của chương trình vẫn là tính linh thiêng của nguồn cội, là Tổ Hùng Vương, là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - giá trị đã trở thành biểu tượng tinh thần xuyên suốt của lễ hội Đền Hùng nhiều năm qua. Từ “nền cũ” ấy, chương trình lan tỏa ra các không gian văn hóa rộng hơn, đưa vào những di sản, những truyền tích, những dấu ấn lịch sử và bản sắc tiêu biểu của cả ba vùng đất hợp thành Phú Thọ mới.

Tác giả kịch bản sân khấu Lê Thế Song cho biết, điểm nhấn nổi bật nhất của chương trình năm nay là nỗ lực làm sống lại các truyền thuyết cội nguồn bằng ngôn ngữ sân khấu đương đại. Ở chương đầu tiên “Linh thiêng nguồn cội”, các truyền thuyết về Lạc Long Quân - Âu Cơ, Thánh Gióng, Sơn Tinh - Thủy Tinh… được tái hiện bằng ngôn ngữ sân khấu đương đại, kết hợp giữa múa, ánh sáng và không gian bán thực cảnh. Đặc biệt, việc sử dụng công nghệ ánh sáng kết hợp lời bình để kể câu chuyện Vua Hùng tìm đất dựng Đô - một chi tiết mang tính biểu tượng về tầm nhìn mở nước - đã cho thấy nỗ lực làm mới chất liệu lịch sử bằng phương thức biểu đạt hiện đại.

Bên cạnh đó, chương trình còn khắc họa hình ảnh cư dân Văn Lang và dân tộc Việt Nam trong hành trình chống chọi với thiên nhiên và chống giặc ngoại xâm. Tinh thần ấy được thể hiện qua hai truyền thuyết có sức sống bền bỉ trong tâm thức Việt: Sơn Tinh - Thủy Tinh và Thánh Gióng.

Theo nhà biên kịch Lê Thế Song, điều mà ê-kíp hướng tới không chỉ là kể lại những câu chuyện ai cũng biết, mà làm cho khán giả thấy được những lớp diễn mới thông qua múa hình thể, chuyển động sân khấu, kỹ thuật dàn dựng ở độ cao và sự kết hợp giữa vũ đạo Tuồng với công nghệ trình diễn. Chính vì thế, lịch sử không bị đóng khung trong minh họa, trong sách vở, mà đã trở thành một dòng chảy sống động trên sân khấu. Những huyền tích ngàn đời được chuyển hóa thành hình tượng nghệ thuật, giúp công chúng - đặc biệt là thế hệ trẻ - tiếp cận di sản theo cách gần gũi và hấp dẫn hơn. 

Chương hai “Về miền di sản”, giới thiệu tới công chúng các loại hình nghệ thuật truyền thống, đồng thời đặt chúng trong mối quan hệ liên vùng và trong bối cảnh văn hóa mới của Phú Thọ sau sáp nhập. Hát Xoan Phú Thọ, Chiêng Mường Hòa Bình, Trống quân Đức Bác Vĩnh Phúc… không xuất hiện rời rạc, mà được tổ chức như những điểm nhấn trong một chỉnh thể thống nhất. Đặc biệt, đại cảnh Hát Xoan với sự tham gia của khoảng 200 nghệ nhân, diễn viên và học sinh là một minh chứng cho thấy, di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng thực hành và trao truyền. Tương tự, không gian Chiêng Mường được tái hiện qua âm thanh và bối cảnh văn hóa gắn với Mo Mường, dân ca và đời sống cộng đồng… đưa di sản lên sân khấu, đến gần hơn với công chúng mà vẫn giữ được chiều sâu bản sắc văn hóa.

Chương cuối “Phú Thọ vươn mình cùng đất nước” mở rộng không gian từ quá khứ sang hiện tại, từ cội nguồn đến khát vọng phát triển… Với cách làm này, du khách sẽ tiếp nhận câu chuyện lịch sử bằng trải nghiệm thú vị của một buổi xem - thưởng thức nghệ thuật ! 

Tác giả kịch bản kiêm đạo diễn sân khấu Lê Thế Song và Tổng đạo diễn Xuân Hồng cho biết, chương trình năm nay có nhiều ca khúc viết riêng như “Sơn Tinh Thủy Tinh”, “Thánh Gióng”, “Phú Thọ sắc Xuân bừng sáng”… được tạo tác từ cảm xúc của người làm nghề và phối hợp chặt chẽ giữa tác giả với nhạc sĩ, để tạo nên một ngôn ngữ âm nhạc riêng cho từng sự kiện.

Di sản tái sinh trong đời sống đương đại

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, Giỗ Tổ Hùng Vương, không chỉ là một ngày lễ, đó còn là một không gian văn hóa sống động, nơi quá khứ, hiện tại và tương lai cùng hội tụ. Lễ hội cũng là nơi di sản không bị “đóng khung” mà được tái sinh trong đời sống đương đại; nơi truyền thống không đối lập với hiện đại mà trở thành nền tảng cho sáng tạo.

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, những chương trình nghệ thuật lễ hội hướng về cội nguồn như chương trình khai mạc Giỗ Tổ Hùng Vương vừa mang ý nghĩa tưởng niệm, vừa giữ vai trò đặc biệt trong chiến lược phát triển văn hóa quốc gia theo hướng bền vững và hiện đại. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội, đồng thời xác định nhiệm vụ bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với đời sống đương đại. Từ góc nhìn này, các chương trình lễ hội cội nguồn chính là không gian thực hành sinh động, là cầu nối, đưa di sản từ ký ức trở thành sức mạnh tinh thần cho hành trình phát triển của đất nước hôm nay và mai sau.

Các chương trình nghệ thuật cũng góp phần không nhỏ trong việc củng cố nền tảng tinh thần xã hội - một trong những trụ cột cốt lõi mà Nghị quyết 80 đề cập. Thông qua việc tái hiện các truyền thuyết dựng nước, tôn vinh công lao các Vua Hùng, những giá trị về lòng yêu nước, ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết dân tộc… được khơi dậy một cách tự nhiên và sâu sắc. Đây chính là cách giáo dục bằng văn hóa, giúp truyền tải những giá trị cốt lõi của dân tộc tới các thế hệ, đặc biệt là giới trẻ, không bằng những khẩu hiệu khô cứng mà bằng trải nghiệm nghệ thuật giàu cảm xúc.

Bên cạnh đó, các chương trình lễ hội cội nguồn còn hiện thực hóa quan điểm của Nghị quyết 80 về việc đưa di sản vào đời sống đương đại. Các giá trị văn hóa như Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan, hay các truyền thuyết dân gian… được tái tạo trên sân khấu bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận với công chúng, giúp di sản “sống” trong hiện tại, đồng thời được sáng tạo, phát triển, phù hợp với bối cảnh xã hội hiện đại - đúng với tinh thần “bảo tồn để phát triển” mà Nghị quyết đề ra.

Từ góc độ phát triển công nghiệp văn hóa - một nội dung quan trọng của Nghị quyết 80, các chương trình nghệ thuật lễ hội còn mở ra tiềm năng lớn về kinh tế văn hóa. Khi được tổ chức chuyên nghiệp, gắn với du lịch và truyền thông, những sự kiện này có thể trở thành động lực thúc đẩy các ngành dịch vụ, sáng tạo, góp phần hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, định hình bản sắc văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa…

Đặc biệt, các chương trình nghệ thuật cũng có ý nghĩa trong việc gia tăng “sức mạnh mềm” văn hóa quốc gia, bởi khi được tổ chức với quy mô lớn, có tính nghệ thuật cao và ứng dụng công nghệ hiện đại, các chương trình nghệ thuật ở các lễ hội không chỉ phục vụ nhu cầu văn hóa trong nước, mà còn trở thành sản phẩm văn hóa có khả năng quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới. Trong xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng, việc xây dựng những “thương hiệu văn hóa” từ chính các giá trị cội nguồn như Giỗ Tổ Hùng Vương chính là một hướng đi hiệu quả để khẳng định bản sắc và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.