Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cao, sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả ngày càng được nhìn nhận là một nguồn lực quan trọng, không chỉ góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn và lưới điện, bảo đảm an ninh năng lượng mà còn tiết kiệm chi phí cho nền kinh tế, tạo dư địa cho tăng trưởng bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu tiết kiệm điện, Bộ Công Thương đã ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Theo đó, ngành Công Thương đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ trong năm 2026, đồng thời triển khai các chương trình quản lý nhu cầu điện (DSM/DR), phấn đấu giảm ít nhất 3.000 MW công suất phụ tải vào giờ cao điểm khi hệ thống có nguy cơ mất cân đối cung - cầu.

Kế hoạch cũng thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu thụ gắn với hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS); khuyến khích cơ quan, doanh nghiệp và người dân sử dụng thiết bị tiết kiệm điện, tham gia điều chỉnh phụ tải và áp dụng các giải pháp công nghệ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Đồng thời, các bộ, ngành được giao nghiên cứu cơ chế tài chính, tín dụng và hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật để hỗ trợ triển khai các giải pháp này.

Theo ông Trần Viết Nguyên, Phó Trưởng ban Kinh doanh và Mua bán điện của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), tiết kiệm điện chính là "nguồn năng lượng đầu tiên" trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Ông Trần Viết Nguyên cho biết, chi phí để tiết kiệm được 1 kWh điện chỉ bằng khoảng 20-25% chi phí sản xuất thêm 1 kWh điện mới. Đây là nguồn năng lượng rẻ nhất, sạch nhất và có thể tạo ra từ những hành động rất đơn giản của mỗi cá nhân, tổ chức.

Theo EVN, những việc làm như tắt thiết bị điện khi không sử dụng, cài đặt điều hòa ở mức 26-27 độ C, tận dụng ánh sáng và thông gió tự nhiên, sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng hoặc hạn chế sử dụng đồng thời nhiều thiết bị công suất lớn trong giờ cao điểm đều mang lại hiệu quả rõ rệt.

Ở khu vực doanh nghiệp, nhiều đơn vị đã chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, chuyển hoạt động sang ngoài khung giờ cao điểm, đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng và phát triển điện mặt trời mái nhà.

Tại Công ty TNHH MTV Diesel Sông Công, ông Phạm Ngọc Sơn, Phó Giám đốc công ty cho biết, với sản lượng điện tiêu thụ gần 3 triệu kWh mỗi năm, doanh nghiệp đã chủ động bố trí các công đoạn sử dụng nhiều điện vào khung giờ thấp điểm, đồng thời vận hành lò nhiệt luyện vào ban đêm để giảm áp lực phụ tải. Bên cạnh đó, công ty đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà có công suất gần 2 MWp.

Trong khi đó, Nhà máy Kẽm điện phân Thái Nguyên cũng triển khai nhiều giải pháp sử dụng điện hiệu quả. Theo ông Nguyễn Văn Đạt, Giám đốc nhà máy, đơn vị đã cải tiến hệ thống thanh cái dẫn điện nhằm nâng cao hiệu suất điện phân, đồng thời hạn chế vận hành lò đúc trong giờ cao điểm. Với mức tiêu thụ khoảng 5 triệu kWh điện mỗi tháng, nhà máy còn đầu tư hệ thống điện dự phòng và lắp đặt điện mặt trời phục vụ khu vực văn phòng.

Tại nhiều khu dân cư, cán bộ ngành điện thường xuyên đến từng hộ dân hướng dẫn sử dụng điện tiết kiệm, giới thiệu các giải pháp năng lượng sạch và hỗ trợ theo dõi sản lượng điện tiêu thụ qua ứng dụng chăm sóc khách hàng. Nhiều hộ gia đình đã thay đổi thói quen sử dụng điện, tận dụng ánh sáng tự nhiên, lắp đặt đèn năng lượng mặt trời và nghiên cứu đầu tư điện mặt trời mái nhà để giảm chi phí.

Trước áp lực phụ tải tăng, nhiều hộ dân đã chủ động sử dụng điện tiết kiệm và phát triển nguồn điện tại chỗ. Gia đình chị Lê Thị Nga, phường Hạc Thành (Thanh Hóa) đã lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất khoảng 3 kW từ 5 năm trước. Chị Nga cho biết trước đây tiền điện của gia đình thường hơn 1 triệu đồng mỗi tháng, sau khi lắp điện mặt trời, chi phí giảm xuống còn khoảng 700.000 đồng, ngay cả khi sử dụng thường xuyên hai điều hòa trong mùa hè. Khoảng 20% sản lượng điện dư còn có thể bán lại cho ngành điện.

Theo ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA), trước áp lực nhu cầu điện ngày càng tăng, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả cần được triển khai thường xuyên, liên tục và đồng bộ từ khâu khai thác, sản xuất, truyền tải đến sử dụng điện.

Ông Nguyễn Đình Hiệp cho rằng, về phía Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách thúc đẩy tiết kiệm năng lượng; doanh nghiệp phải thực hiện kiểm toán năng lượng, xây dựng mô hình quản lý năng lượng và đầu tư các giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả; còn người dân cần tham gia các chương trình tiết kiệm điện, sử dụng điện thông minh và ưu tiên lựa chọn các thiết bị có dán nhãn năng lượng.

Sau hơn 15 năm triển khai Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, Việt Nam đã xây dựng được hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tương đối đồng bộ cho lĩnh vực này. Giai đoạn 2006-2010, cả nước tiết kiệm được gần 5% nhu cầu sử dụng năng lượng so với kịch bản cơ sở.

Giai đoạn 2010-2015, Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (VNEEP2) giúp tiết kiệm khoảng 6,5% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc. Đối với Chương trình VNEEP3 giai đoạn 2019-2030, Bộ Công Thương đánh giá sơ bộ đã hoàn thành toàn bộ các mục tiêu Chính phủ đề ra.

Một trong những kết quả nổi bật là chương trình dán nhãn năng lượng. Đến nay, hơn 40.000 sản phẩm, từ điều hòa, tủ lạnh, quạt đến các thiết bị chiếu sáng đã được dán nhãn năng lượng, góp phần giúp người tiêu dùng lựa chọn các sản phẩm có hiệu suất cao hơn.

Tuy vậy, theo ông Nguyễn Đình Hiệp, dư địa tiết kiệm năng lượng vẫn còn rất lớn. Riêng khu vực công nghiệp được đánh giá có tiềm năng tiết kiệm từ 20-30% tổng mức tiêu thụ năng lượng hiện nay nếu áp dụng các công nghệ và giải pháp quản lý tiên tiến.

Theo ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), nhận thức của doanh nghiệp về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đã có nhiều chuyển biến tích cực sau khoảng 15 năm triển khai Luật. Tuy nhiên, quá trình đổi mới công nghệ vẫn gặp khó khăn do chi phí đầu tư ban đầu lớn.

Ông Dũng cho biết, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 đã mở ra khuôn khổ pháp lý mới để huy động các nguồn lực tài chính như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các chương trình hỗ trợ tài chính dành cho các dự án tiết kiệm năng lượng. Đồng thời, kế hoạch thành lập Quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được kỳ vọng sẽ tạo thêm nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ.

Từ góc độ kinh tế, chuyên gia kinh tế - TS. Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, việc nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, hạn chế rủi ro từ biến động giá năng lượng toàn cầu mà còn tạo ra "dư địa tăng trưởng" mới.

Theo ông Hiếu, phần chi phí tiết kiệm được có thể chuyển hóa thành nguồn lực để doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất và nâng cao năng suất lao động.

Ở tầm vĩ mô, nếu đạt mục tiêu tiết kiệm từ 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng, nền kinh tế sẽ giảm đáng kể áp lực đầu tư vào các dự án nguồn điện và hạ tầng năng lượng mới, qua đó giúp tối ưu hóa phân bổ nguồn lực quốc gia. Đây là yếu tố quan trọng để duy trì tốc độ tăng trưởng cao nhưng vẫn bảo đảm cân đối tài chính và ổn định kinh tế, TS. Nguyễn Trí Hiếu nhìn nhận.

Có thể thấy, "mỏ năng lượng" lớn nhất không nằm dưới lòng đất mà nằm ngay trong từng thiết bị điện, từng dây chuyền sản xuất, từng công trình và trong thói quen sử dụng điện của mỗi người dân. Khi được khai thác hiệu quả bằng chính sách phù hợp, công nghệ hiện đại và sự tham gia của toàn xã hội, nguồn năng lượng này sẽ tiếp tục góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy tăng trưởng xanh và tạo thêm dư địa phát triển cho nền kinh tế.