KOL cần chậm lại trước “bẫy tốc độ”

Khi công nghệ rút ngắn thời gian sản xuất, người làm nội dung có thể tiếp cận công chúng nhanh hơn. Một nội dung tích cực có thể hỗ trợ quảng bá sản phẩm, văn hóa, điểm đến hoặc kêu gọi cộng đồng hành động. Tuy nhiên, chính tốc độ ấy cũng tạo điều kiện để thông tin sai lệch lan rộng trước khi được kiểm chứng.

Nhà sáng tạo nội dung Đặng Nam Hải Triều cho rằng, AI đang có nguy cơ trở thành “bẫy tốc độ” đối với cả người làm nội dung và người tiếp nhận. Từ đoạn video anh đi mua ô tô trị giá khoảng 600 triệu đồng, chỉ bằng vài câu lệnh, công nghệ có thể thay đổi logo, hình ảnh và nâng giá trị chiếc xe lên 2 tỷ đồng. Nếu chỉ dựa vào cảm quan, người xem khó nhận ra nội dung đã bị can thiệp.

Theo anh Hải Triều, AI có thể hỗ trợ lên kịch bản trong vài giây và rút ngắn thời gian hoàn thành video. Sự tiện lợi này dễ cuốn người sáng tạo vào cuộc cạnh tranh đăng trước, bắt xu hướng nhanh, khiến khâu xác minh bị xem nhẹ.

Khi nội dung giả mạo được đăng từ tài khoản có uy tín, người xem có thể đưa ra quyết định mua bán, đầu tư hoặc chuyển tiền dựa trên thông tin không có thật. Vì vậy, Hải Triều cho rằng người sáng tạo cần “chậm lại một nhịp”, thực hiện nguyên tắc “kiểm trước, tin sau”.

Thượng tá Đỗ Minh Kim, Phó Trưởng phòng 3, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, cho biết khi sáng tạo nội dung đã trở thành nghề nghiệp, KOL không thể chỉ tập trung tìm kiếm lượt xem. Người có ảnh hưởng đồng thời là một nguồn phát thông tin, có khả năng tác động đến nhận thức, hành vi và lựa chọn của nhiều người.

Theo Thượng tá Đỗ Minh Kim, người có ảnh hưởng cần thực hiện ba tầng trách nhiệm. Trước hết là trách nhiệm về nguồn: Xác định thông tin đến từ đâu, có chính thức hay không và có thể gây tác động gì. Tiếp theo là trách nhiệm lan tỏa. KOL cần kiểm tra chéo với báo chí chính thống, cơ quan chuyên môn, không sử dụng uy tín cá nhân để xác nhận thông tin chưa được làm rõ.

Tầng thứ ba là trách nhiệm pháp lý và khắc phục hậu quả. Nếu đã đăng thông tin sai lệch, người sáng tạo không nên chỉ xóa bài rồi im lặng. Việc đính chính cần được thực hiện công khai, có mức độ lan tỏa tương xứng với nội dung ban đầu, đồng thời phối hợp với cơ quan chức năng và nền tảng để hạn chế hậu quả.

Đại tá, TS Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, nhìn nhận khi máy móc tham gia tạo văn bản, hình ảnh, giọng nói và video, câu hỏi quan trọng là ai chịu trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm.

Theo Đại tá Nguyễn Hồng Quân, AI có thể hỗ trợ thao tác nhưng không thể thay con người đánh giá đầy đủ bối cảnh, hậu quả xã hội và mức độ phù hợp của nội dung. Các tiêu chuẩn, quy tắc ứng xử và yêu cầu pháp lý không cản trở sáng tạo mà góp phần bảo vệ người làm nghề nghiêm túc trước tin giả, khủng hoảng truyền thông và cạnh tranh thiếu lành mạnh.

Thiết lập hàng rào kiểm chứng

Trách nhiệm không chỉ được đặt ra sau khi nội dung phát tán. Kiểm chứng cần trở thành một phần của quy trình sản xuất, từ lựa chọn chủ đề, thu thập tư liệu đến trước khi đăng tải.

Ông Vũ Mạnh Tuyền, Giám đốc TVH Media, cho biết AI giúp rút ngắn thời gian, tiết kiệm chi phí và nâng cao năng suất nhưng con người phải làm chủ công cụ, không giao toàn bộ quá trình sáng tạo và quyết định cho máy móc.

Để hạn chế thông tin sai sự thật, TVH Media yêu cầu KOL tham khảo nguồn chính thống. Nội dung về an ninh, trật tự cần được đối chiếu với cơ quan công an; vấn đề văn hóa cần tham khảo cơ quan quản lý hoặc đơn vị chuyên môn. Với hình ảnh về bão lũ hoặc sự việc tại địa phương, người sáng tạo phải kiểm tra thời gian, địa điểm, bối cảnh; khi cần thiết, liên hệ người dân, chính quyền sở tại hoặc đến hiện trường. Cách làm này hạn chế việc sử dụng hình ảnh cũ, cắt ghép hoặc gán cho sự việc khác.

Theo ông Vũ Mạnh Tuyền, doanh nghiệp quản lý KOL cũng cần xây dựng văn hóa trách nhiệm. Nếu xảy ra vi phạm nghiêm trọng, đơn vị quản lý có thể dừng hợp tác hoặc chấm dứt hợp đồng, qua đó tạo thêm một tầng kiểm soát trước khi thông tin đến với công chúng.

Trong quá trình kiểm chứng, báo chí chính thống có thể trở thành điểm tham chiếu đối với người sáng tạo và công chúng. Ông Nguyễn Quang Sáng, Phó Giám đốc Trung tâm Truyền hình Việt Nam khu vực Nam Bộ, cho biết báo chí có quy trình thu thập, đối chiếu và xác minh nguồn tin, trong khi KOL có lợi thế về tốc độ, ngôn ngữ gần gũi và khả năng tương tác với từng cộng đồng.

Nếu phát huy thế mạnh của mỗi bên, thông tin chính xác có thể được truyền tải nhanh, dễ hiểu và tiếp cận nhiều nhóm công chúng hơn. Người sáng tạo cũng có thể tham khảo quy trình kiểm chứng, chuẩn mực và tinh thần chịu trách nhiệm của báo chí.

Nhà báo Nguyễn Phong Việt cho rằng, người sáng tạo không chỉ sản xuất nội dung để thu hút tương tác mà còn góp phần định hình cách công chúng nhìn nhận một vấn đề, sản phẩm hoặc giá trị xã hội. Một câu chuyện nhân văn có thể khơi gợi hành động tích cực, nhưng nội dung lệch chuẩn cũng có thể ảnh hưởng đến nhận thức của nhiều người. Vì vậy, không phải chủ đề nào tạo ra tranh luận mạnh cũng nên được khai thác bằng mọi giá.

Theo các chuyên gia công nghệ, trách nhiệm bảo vệ sự thật còn thuộc về người xem. Mỗi lượt xem, bình luận hoặc chia sẻ đều góp phần quyết định nội dung nào được nền tảng tiếp tục phân phối. Công chúng cần lựa chọn nguồn đáng tin cậy, kiểm tra thông tin và không vội chia sẻ những nội dung gây sốc khi chưa xác định được tính chính xác.

Từ người sáng tạo, đơn vị quản lý, báo chí đến công chúng, mỗi chủ thể đều giữ một mắt xích trong quá trình bảo vệ thông tin. Công nghệ có thể giúp một nội dung đi nhanh và xa, nhưng tốc độ chỉ tạo ra giá trị khi nội dung đó chính xác. Khi trách nhiệm kiểm chứng được thực hiện ngay từ đầu, sức ảnh hưởng mới có thể trở thành nguồn lực tích cực thay vì khuếch đại sai lệch trên không gian số.

Bài cuối: Xây nền tảng niềm tin cho người sáng tạo