Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết 10 vào sáng ngày 30/6 với sự hiện diện của các nhà đầu tư nước ngoài, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Ngày nay, Việt Nam đã ở một vị thế khác; không còn đặt câu hỏi làm thế nào để có thêm vốn nước ngoài nữa, thay vào đó phải trả lời câu hỏi hóc búa hơn: Làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài để nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế. Nghị quyết số 10 thể hiện sự thay đổi trong tư duy phát triển, không còn thuần túy mở cửa đón nhận dòng vốn mà đã chủ động lựa chọn và sử dụng nguồn lực quốc tế để tạo dựng năng lực cạnh tranh quốc gia".

Bám sát tinh thần triển khai Nghị quyết 10, TTXVN thực hiện loạt bài phản ánh những chuyển động mới trong chiến lược thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Việt Nam qua góc nhìn chính sách, doanh nghiệp, qua các câu chuyện cụ thể tại TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng cùng kinh nghiệm từ Singapore, Ireland hay Hàn Quốc nhằm khẳng định: Việt Nam đang định vị lại trong cuộc cạnh tranh đón dòng vốn FDI thế hệ mới để nâng cao nội lực, sức cạnh tranh và tăng cường vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. 

Bài 1: Nâng vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu

Khác với Nghị quyết 50-NQ/TW ngày 20/8/2019 về định hướng hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao chất lượng, hiệu quả hợp tác đầu tư nước ngoài đến năm 2030, Nghị quyết 10-NQ/TW của Bộ Chính trị thể hiện một bước chuyển đổi mang tính bước ngoặt, chuyển từ tư duy "thu hút theo chiều rộng" sang "phát triển theo chiều sâu". Dưới góc độ chính sách đã có sự thay đổi lớn này về mặt tư duy phát triển thể hiện tư duy mới trong thu hút nguồn lực FDI.

Dịch chuyển trọng tâm

Sau gần 40 năm đổi mới, khu vực FDI đã trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc gia, đóng góp lớn cho tăng trưởng, xuất khẩu, tạo việc làm và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, Nghị quyết 10 cũng chỉ rõ nhiều hạn chế tồn tại kéo dài như tỷ lệ nội địa hóa thấp, giá trị gia tăng tạo ra trong nước còn hạn chế, liên kết với doanh nghiệp trong nước chưa chặt chẽ, chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng, nhiều dự án vẫn dựa trên lợi thế lao động giá rẻ và gia công lắp ráp.

Điểm nổi bật của Nghị quyết này là chuyển trọng tâm từ thu hút vốn đầu tư đơn thuần sang xây dựng hệ sinh thái FDI chất lượng cao. Đây là sự thay đổi có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư toàn cầu ngày càng gay gắt, trong khi các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần suy giảm hiệu quả.

Thay vì chạy đua về số lượng dự án hay quy mô vốn đăng ký, Việt Nam định hướng lựa chọn các dự án có hàm lượng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn, có khả năng dẫn dắt đổi mới sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy liên kết với khu vực doanh nghiệp trong nước. Nói cách khác, Nghị quyết đã đặt nền móng cho mô hình FDI thế hệ mới; trong đó chất lượng, hiệu quả và tác động lan tỏa trở thành tiêu chí quan trọng hơn quy mô vốn đầu tư.

Bà Đào Thanh Hương, Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính) cho biết, Nghị quyết số 10-NQ/TW là kết quả của quá trình nghiên cứu, rà soát và đánh giá kỹ lưỡng về vai trò của khu vực kinh tế tư nhân cũng như khu vực đầu tư nước ngoài đối với nền kinh tế Việt Nam. Nghị quyết số 10-NQ/TW tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của khu vực đầu tư nước ngoài đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn mới.

Một trong những điểm đột phá đáng chú ý nhất của Nghị quyết là sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với khu vực FDI. Trước đây, FDI thường được nhìn nhận chủ yếu như nguồn lực bổ sung cho nền kinh tế. Trong Nghị quyết 10, FDI được đặt trong tổng thể chiến lược nâng cao năng lực tự chủ chiến lược, sức cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng.

Đặc biệt, Nghị quyết đã vượt ra khỏi tư duy phát triển dựa trên địa giới hành chính truyền thống để hướng tới tổ chức không gian phát triển theo các hệ sinh thái kinh tế liên kết. Đây là một bước tiến lớn trong tư duy phát triển vùng.

Cách tiếp cận này giúp khắc phục tình trạng cạnh tranh thu hút đầu tư giữa các địa phương theo kiểu phân tán nguồn lực, đồng thời tạo điều kiện hình thành các trung tâm sản xuất, đổi mới sáng tạo và dịch vụ có quy mô khu vực và quốc tế.

Định vị lại Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu

Có thể nói, điểm mới mang tính chiến lược nhất của Nghị quyết 10 là thay đổi vị thế mà Việt Nam hướng tới trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong nhiều năm, Việt Nam chủ yếu đóng vai trò là cứ điểm sản xuất, gia công và lắp ráp cho các tập đoàn đa quốc gia. Mặc dù mô hình này đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh, song giá trị gia tăng tạo ra trong nước còn thấp và mức độ phụ thuộc vào khu vực bên ngoài còn khá lớn.

Nghị quyết 10 thể hiện rõ khát vọng đưa Việt Nam trở thành một mắt xích có vị trí cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Không chỉ là nơi sản xuất, Việt Nam còn hướng tới trở thành trung tâm nghiên cứu, thiết kế, đổi mới sáng tạo, quản trị và ra quyết định của khu vực châu Á

Minh chứng rõ nét là mục tiêu thu hút ít nhất ba tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đặt trụ sở, văn phòng điều hành hoặc trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Việt Nam. Đây là mục tiêu chưa từng xuất hiện trong các chiến lược thu hút FDI trước đây.

Nếu thành công, Việt Nam sẽ không còn đơn thuần là nơi tiếp nhận công nghệ mà từng bước tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao nhất của chuỗi giá trị toàn cầu.

Một nội dung đột phá khác của Nghị quyết là đổi mới căn bản cơ chế ưu đãi đối với đầu tư nước ngoài. Trong nhiều năm qua, ưu đãi thuế, đất đai và các hỗ trợ đầu tư thường được áp dụng ngay từ đầu khi dự án được cấp phép. Cách tiếp cận này đã góp phần thu hút vốn đầu tư song cũng bộc lộ không ít hạn chế khi một số nhà đầu tư nhận được ưu đãi lớn nhưng chưa thực hiện đầy đủ các cam kết về chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ hay đào tạo nhân lực.

Nghị quyết 10 đã chuyển sang cách tiếp cận mới: “hỗ trợ gắn với kết quả thực hiện cam kết”. Theo đó, các ưu đãi sẽ gắn với những tiêu chí cụ thể như tỷ lệ nội địa hóa, mức độ chuyển giao công nghệ, hoạt động nghiên cứu phát triển, đào tạo nhân lực chất lượng cao, liên kết với doanh nghiệp trong nước, đóng góp cho đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Đây là sự thay đổi rất quan trọng bởi nó tạo ra cơ chế khuyến khích đúng hướng, đồng thời nâng cao trách nhiệm của nhà đầu tư nước ngoài đối với nền kinh tế tiếp nhận đầu tư.

Về lâu dài, cách làm này sẽ góp phần khắc phục tình trạng "ưu đãi trước, hiệu quả tính sau", bảo đảm lợi ích hài hòa giữa Nhà nước, nhà đầu tư và nền kinh tế.

Nghị quyết 10 đã đặt ra những mục tiêu cụ thể nhằm thay đổi thực trạng này; trong đó, đáng chú ý là mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa của nhiều ngành lên mức 40-50% và có khoảng 10.000 doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực tham gia chuỗi giá trị của các tập đoàn đa quốc gia.

Đây không chỉ là những chỉ tiêu kỹ thuật mà còn phản ánh một chiến lược phát triển mới. Khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nền kinh tế sẽ từng bước chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào gia công sang mô hình tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Đồng thời, doanh nghiệp trong nước sẽ có điều kiện tiếp cận công nghệ, tiêu chuẩn quản trị, kỹ năng sản xuất tiên tiến và các mạng lưới thị trường quốc tế, từ đó góp phần xây dựng nền kinh tế có khả năng chống chịu tốt hơn, giảm sự phụ thuộc vào các nguồn lực bên ngoài.

Theo TS. Bùi Quý Thuấn, Trường Kinh tế - Đại học Phenikaa (Trưởng ban Nghiên cứu Tổng hợp VIPFA), việc đặt khối FDI vào cấu trúc mô hình tăng trưởng mới chứng minh Việt Nam đang điều chỉnh chiến lược phát triển dài hạn theo hướng chủ động hơn, chọn lọc hơn và thực chất hơn. Việt Nam đang dịch chuyển từ tư thế một quốc gia "đi thu hút, mời gọi" sang một quốc gia "kiến tạo hệ sinh thái chất lượng cao" để các dòng vốn đẳng cấp tự tìm đến và cùng đồng hành dài hạn.

Tăng năng lực tự chủ chiến lược trong hội nhập

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Một điều cần phải lưu ý là triển khai Nghị quyết 10-NQ/TW gắn chặt với Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các nghị quyết chiến lược của Bộ chính trị, nhất là Nghị quyết số 68 về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 79 về phát triển kinh tế nhà nước. Mục tiêu của thu hút đầu tư nước ngoài trong giai đoạn hiện nay là phải biến các nguồn lực đó thành năng lực của nền kinh tế Việt Nam". 

Thực hiện định hướng chỉ đạo này hướng tới xây dựng một nền kinh tế vừa mở cửa, vừa có khả năng chống chịu cao; vừa thu hút hiệu quả các nguồn lực quốc tế, vừa không ngừng nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp và nền kinh tế Việt Nam, TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư nay là Bộ Tài chính) nhận định, Nghị quyết 10 được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới cho khu vực đầu tư nước ngoài và nâng cao năng lực tự chủ chiến lược của nền kinh tế.

Việc triển khai thực hiện Nghị quyết 10 cần hướng tới mục tiêu chiến lược là xây dựng Việt Nam trở thành trung tâm thu hút đầu tư, đổi mới sáng tạo, nghiên cứu - phát triển và sản xuất công nghệ cao hàng đầu châu Á, đồng thời trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu.

“Để hiện thực hóa mục tiêu đó, chính sách thu hút FDI trong thời gian tới cần được triển khai trên cơ sở những nguyên tắc mang tính chiến lược. Theo đó, Việt Nam cần chuyển mạnh từ tư duy thu hút FDI theo chiều rộng sang thu hút có chọn lọc, lấy chất lượng, hiệu quả, công nghệ và giá trị gia tăng làm tiêu chí hàng đầu; bảo đảm hài hòa lợi ích giữa quốc gia và nhà đầu tư; gắn thu hút FDI với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững”, TS. Phan Hữu Thắng nhấn mạnh.

Cũng đóng góp ý kiến triển khai Nghị quyết, theo bà Đào Thanh Hương, cần triển khai đồng thời nhiều nhóm giải pháp, từ nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI đến chuyển hướng thu hút đầu tư nước ngoài từ ưu tiên số lượng sang chú trọng chất lượng, hiệu quả, công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Trong giai đoạn tới, Việt Nam sẽ ưu tiên thu hút các dự án FDI công nghệ cao, có hàm lượng đổi mới sáng tạo lớn, có khả năng lan tỏa công nghệ và tạo liên kết chặt chẽ với khu vực doanh nghiệp trong nước. Đây là định hướng quan trọng trong chiến lược thu hút đầu tư nước ngoài thế hệ mới.

Với quyết tâm chính trị cao của Đảng, sự điều hành quyết liệt của Chính phủ cùng quá trình hoàn thiện thể chế và cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, có cơ sở để tin tưởng rằng Nghị quyết 10-NQ/TW sẽ mở ra giai đoạn phát triển mới cho khu vực FDI tại Việt Nam. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định: "Bước vào giai đoạn phát triển thế hệ mới với một tâm thế mới, Việt Nam không thu hút đầu tư bằng mọi giá mà phải là quốc gia có chiến lược, có lựa chọn, có năng lực sàng lọc và đồng hành với các nhà đầu tư tốt để cùng tạo ra giá trị mới; hoan nghênh các nhà đầu tư nước ngoài đến Việt Nam làm ăn lâu dài, tuân thủ pháp luật, tôn trọng lợi ích chính đáng của người lao động, cộng đồng và đất nước, cùng chia sẻ công nghệ, đào tạo nhân lực, phát triển doanh nghiệp trong nước và nâng cao vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Thu hút đầu tư nước ngoài không phải để thay thế nội lực mà để làm mạnh nội lực, nâng cao tự chủ; không chỉ để tăng trưởng nhanh mà để phát triển bền vững, bao trùm và có chất lượng cao".

Nghị quyết 10-NQ/TW và bước chuyển chiến lược tư duy - Bài 2: Từ 'hút' vốn sang chọn lọc đầu tư chiến lược