Vàng son một thuở - lưu truyền ngàn năm

Theo nhiều tài liệu lịch sử, Phố Hiến là thương cảng cổ tọa lạc bên bờ tả ngạn sông Hồng. Gắn liền với câu ca “Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”, nơi đây không chỉ là trung tâm mậu dịch quốc tế sầm uất của xứ Đàng Ngoài, mà còn là giao điểm văn hóa Đông - Tây, là nơi hội tụ của người Việt, người Hoa, người Nhật và các thương nhân từ Hà Lan, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp. Khi kinh thành Thăng Long có 36 phố phường thì Phố Hiến đã có tới 25 phố phường.

Từng nghiên cứu về Phố Hiến, Tiến sỹ Phan Mạnh Dương, Viện Văn hóa nghệ thuật, thể thao và du lịch Việt Nam cho biết, dưới góc nhìn lịch sử, Phố Hiến có thể được xem là một trong những ví dụ điển hình về “đô thị thương cảng cổ” tại vùng châu thổ Bắc Bộ với hệ thống đình, chùa, đền, hội quán mang tính đa dạng về kiến trúc, tín ngưỡng và văn hóa.

Sau thời kỳ hưng thịnh kéo dài hơn hai thế kỷ, Phố Hiến trải qua quá trình suy thoái mạnh mẽ do nhiều yếu tố, đó là sự đổi dòng của sông Hồng khiến tàu thuyền không còn cập bến, chính sách hạn chế ngoại thương thời Lê - Trịnh, sự cạnh tranh của các thương cảng mới ở Đàng Trong, cũng như biến thiên của lịch sử, chính trị giai đoạn cận đại. Đến thế kỷ XIX, Phố Hiến gần như rút lui khỏi vai trò thương cảng, trở thành trung tâm hành chính địa phương thuần túy. Hình ảnh Phố Hiến “vàng son” dần lùi sâu vào ký ức lịch sử, chỉ còn hiện diện qua các di tích rải rác, những lễ hội dân gian và hệ thống văn bia, cổ vật lưu truyền trong cộng đồng.

Qua ghi nhận hiện nay Khu di tích Phố Hiến vẫn bảo tồn được hơn 100 di tích lịch sử văn hóa, trong đó có nhiều di tích được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa Quốc gia như: Văn Miếu Xích Đằng; đền Trần; đến Mẫu; chùa Chuông...

Với quá khứ tự hào, năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2408/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích Phố Hiến là Di tích Quốc gia đặc biệt. Từ Quyết định của Thủ tướng đã mở ra cơ hội cho Phố Hiến hồi sinh trong tương lai.

Theo đó, tỉnh Hưng Yên tổ chức bảo tồn, phục dựng một số công trình. Tuy nhiên, việc phục dựng còn rời rạc, thiếu tính tổng thể; không gian văn hóa Phố Hiến xưa chưa được tái hiện sinh động; sự gắn kết giữa di sản với du lịch, dịch vụ và kinh tế sáng tạo còn hạn chế…, khiến cho thương cảng xưa vẫn chưa tỏa sáng như từng kỳ vọng.

Hồi sinh phố Hiến có khả thi?

Năm 2025, tỉnh Hưng Yên tiến hành xây dựng Đề án “Xây dựng và Phục dựng Phố Hiến cổ” với quy mô 1.708,9 ha, tổng vốn đầu tư dự kiến hơn 47.000 tỷ đồng. Cùng với đó, tỉnh khởi công dự án: Tuyến đường kết nối di sản văn hoá du lịch và phát triển kinh tế dọc sông Hồng. Việc hình thành tuyến đường nhằm liên kết vùng kết nối các công trình di sản văn hóa, tâm linh dọc sông Hồng: Thăng Long - Phố Hiến - Tam Chúc - Bái Đính - Chùa Hương; kết nối giao thông vùng Hà Nội - Hưng Yên - Ninh Bình. Dự án là tiền đề cho việc phục dựng Phố Hiến.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để “hồi sinh” một cách đúng đắn, hiệu quả và bền vững? Việc tái thiết Phố Hiến có nguy cơ rơi vào hai thái cực hoặc là “đóng khung di sản” trong một không gian tĩnh, bảo tồn thuần túy mà thiếu sức sống đương đại; hoặc là “sân khấu hóa di sản” bằng các công trình kiến trúc “giả cổ”, xâm hại giá trị lịch sử gốc. Trong khi đó, bản chất của Phố Hiến xưa là một đô thị sống động, nơi giao thương nhộn nhịp, nơi hội tụ con người, văn hóa và sáng tạo. Vậy làm sao để “sống lại” Phố Hiến với đúng tinh thần đó trong bối cảnh hiện đại?

Bàn về nội dung trên, Tiến sỹ, Kiến trúc sư Nguyễn Văn Tuyên, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch (Đại học Xây dựng Hà Nội) cho rằng, với điều kiện công nghệ hiện nay việc tái hiện lại không gian Phố Hiến xưa là hoàn toàn khả thi. Giải pháp được đề xuất là gắn di sản với công viên văn hóa. Tức là tạo dựng một không gian công viên lớn trên cơ sở mô phỏng lại cấu trúc thương cảng xưa, kết nối các di tích hiện có, lồng ghép trưng bày diễn giải lịch sử và hoạt động văn hóa, từ đó “kể chuyện” đô thị xưa một cách sống động cho thế hệ hôm nay.

Đi sâu làm rõ hơn quan điểm của mình, ông Tuyên phân tích, với Phố Hiến là tái hiện linh hoạt, tôn trọng tính xác thực ở mức tối đa trong điều kiện cho phép. Những yếu tố nào có đủ tư liệu và ý nghĩa quan trọng sẽ được tái hiện thành điểm nhấn không gian; những phần không chắc chắn có thể tái hiện bằng phương tiện phi vật chất (ánh sáng, hình ảnh, AR/VR) để diễn giải. “Chẳng hạn, có thể tái hiện lại một cổng cảng hoặc một đoạn phố xưa để du khách hình dung, trong khi sử dụng công nghệ thực tế ảo tăng cường (AR) để tái hiện toàn cảnh quy mô lớn của thương cảng xưa. Việc ứng dụng công nghệ số 3D được đặc biệt coi trọng, đây là hướng đi phù hợp, vừa cung cấp trải nghiệm trực quan, vừa tránh nguy cơ “di sản giả” vì mọi hình ảnh ảo đều dựa trên dữ liệu lịch sử được kiểm chứng”, ông Tuyên nhấn mạnh.

Ngày Xuân cùng bàn về phục dựng Phố Hiến, ông Nguyễn Khắc Hào, nguyên Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Hưng Yên nêu quan điểm, bảo tồn tôn tạo và phát huy giá trị đô thị cổ Phố Hiến cần gắn với du lịch – tính khả thi trong mối quan hệ phát triển vùng. Ông cho rằng, hôm nay Hưng Yên có rất nhiều thuận lợi khi thu ngân sách hàng năm của tỉnh lên tới hơn 100 ngàn tỷ đồng, cùng với kinh nghiệm thành công ở những tỉnh bạn là lợi thế cho thấy tính khả thi của Dự án. Đặt Phố Hiến ở vị trí trung tâm, ông Hào đề xuất, tỉnh cần tạo ra liên kết vùng theo các tuyến trục: Hải Phòng, Quảng Ninh - Phố Hiến - Ninh Bình - Hà Nội. Trong đó, tuyến Ba Lạt Cồn Vành - Phố Hiến - Chử Đồng Tử Tiên Dung - Chùa Nôm - Hà Nội; Tuyến Ba Lạt Cồn Vành - Phố Hiến - Tam Chúc, Bái Đính, Tràng An là quan trọng nhất để phát triển du lịch.

Nhiều ý kiến chuyên gia cũng nhấn mạnh việc “hồi sinh” Phố Hiến không chỉ dừng ở phục dựng kiến trúc mà phải hướng tới thiết lập hệ sinh thái du lịch sáng tạo, trong đó di sản là trung tâm. Theo đó, tỉnh sớm hoàn thiện chiến lược phát huy giá trị di sản Phố Hiến theo mô hình “di sản sống”; tăng cường liên kết vùng, thu hút đầu tư, phát triển kinh tế đêm; đẩy mạnh chuyển đổi số trong bảo tồn, giới thiệu, quảng bá và quản trị điểm đến.

Theo Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên Nguyễn Hữu Nghĩa, dù phục dựng Phố Hiến theo hướng nào cũng không thể tách rời vai trò người dân trong quá trình thực hiện dự án. Tỉnh thống nhất quan điểm triển khai dự án không nhằm lợi nhuận kinh tế trước mắt mà hướng tới mục tiêu lâu dài, bền vững, kết nối giá trị văn hóa của quá khứ - hiện tại - tương lai; tạo trục liên kết vùng di sản Hưng Yên - Ninh Bình - Hà Nội với các sản phẩm du lịch trải nghiệm; đồng thời tạo động lực để Hưng Yên phát triển công nghiệp văn hóa.

Trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Hưng Yên giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn và Phố Hiến là “động lực nòng cốt” của du lịch địa phương. Quy hoạch phát triển du lịch của tỉnh nêu rõ: Phố Hiến phải gắn với hệ sinh thái sông Hồng thành sản phẩm du lịch chủ lực, định vị thương hiệu du lịch Hưng Yên. Mục tiêu dài hạn là xây dựng Phố Hiến trở thành trung tâm du lịch văn hóa đa sắc tộc, vừa bảo tồn di sản nguyên bản, vừa đạt được danh hiệu Di sản Văn hóa thế giới trong tương lai.