Sự dịch chuyển tích cực về quy mô và cơ cấu hàng hóa

Năm 2026, ngành Hải quan được giao nhiệm vụ thu 451.000 tỷ đồng và phấn đấu đạt 516.500 tỷ đồng. Đây là thách thức không nhỏ trong bối cảnh cơ quan Hải quan phải theo dõi sát các biến động từ chiến sự Trung Đông, giá năng lượng, chính sách thuế đối ứng của Hoa Kỳ và xu hướng gia tăng các biện pháp phòng vệ thương mại toàn cầu.

Trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 445 tỷ USD, tăng 25,2% so với cùng kỳ năm 2025. Sự phục hồi mạnh mẽ của các nhóm hàng nguyên liệu, máy móc thiết bị và linh kiện đã thúc đẩy số thu ngân sách Nhà nước (NSNN) từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt 215.140 tỷ đồng, tương đương 47,7% dự toán được giao và 41,6% chỉ tiêu phấn đấu.

Bức tranh xuất nhập khẩu của Việt Nam ghi nhận sự dịch chuyển tích cực về quy mô và cơ cấu hàng hóa, tạo nền tảng vững chắc cho công tác thu ngân sách. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu chịu thuế đạt 78,2 tỷ USD, tăng 26,6% so với cùng kỳ năm 2025.

Sự tăng trưởng này tập trung sâu vào các mặt hàng có thuế suất cao và có hàm lượng giá trị gia tăng lớn, phản ánh nhu cầu sản xuất và tiêu dùng nội địa đang phục hồi mạnh mẽ. Theo đó, nhóm nguyên liệu, máy móc, phụ tùng sản xuất bao gồm hóa chất, chất dẻo, sắt thép, nguyên phụ liệu dệt may, linh kiện điện tử và linh kiện ô tô tiếp tục giữ vững vị thế dẫn đầu của kim ngạch chịu thuế. 

Với tổng trị giá 40,8 tỷ USD, nhóm này chiếm tới 54,7% tổng kim ngạch nhập khẩu có thuế và ghi nhận mức tăng 26,1% so với cùng kỳ năm trước, đóng góp khoảng 19.640 tỷ đồng vào NSNN. Đây là con số quan trọng, minh chứng cho sự hồi phục và mở rộng của khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo, vốn là động lực chủ chốt của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn mới. Sự gia tăng này không chỉ làm tăng thu ngân sách, mà cho thấy các doanh nghiệp đang tích cực tái đầu tư, mở rộng sản xuất để đón đầu các cơ hội xuất khẩu.

Theo Ban Nghiệp vụ thuế hải quan (Cục Hải quan), kết quả thu ngân sách là sự tổng hòa giữa sự phục hồi của thị trường và các biện pháp nghiệp vụ chuyên sâu. Trong đó, nhóm hàng nguyên liệu, máy móc thiết bị phục vụ sản xuất hiện đang đóng vai trò trụ cột, tạo ra dòng tiền thu ổn định và lâu dài.

Việc giám sát chặt chẽ các nhóm hàng có biến động trị giá lớn như đá quý, phân bón, ô tô... ngoài giúp tăng thu tức thời, còn giúp cơ quan Hải quan kịp thời ngăn chặn các kẽ hở gian lận, đảm bảo môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng cho cộng đồng doanh nghiệp.

Giai đoạn tới, Cục Hải quan xác định tập trung vào 3 trụ cột nghiệp vụ then chốt: Nâng cao năng lực phân tích dữ liệu để phát hiện sớm các dấu hiệu khai sai trị giá, đặc biệt đối với hàng hóa có thuế suất cao và các mặt hàng có kim ngạch lớn; chuẩn hóa quy trình kiểm tra sau thông quan đối với các doanh nghiệp có rủi ro cao dựa trên sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo và các công cụ quản lý rủi ro hiện đại; đẩy mạnh chuyển đổi số trong thủ tục hải quan để giảm thiểu sự can thiệp trực tiếp của con người, từ đó triệt tiêu các cơ hội tiêu cực và tạo sự thông thoáng tối đa cho chuỗi cung ứng.

Tạo môi trường thuận lợi cho xuất nhập khẩu

Trong bối cảnh xuất nhập khẩu trên địa bàn Quảng Ninh phát triển mạnh, Chi cục Hải quan khu vực VIII đã chuyển hướng từ quản lý đơn thuần sang đồng hành cùng doanh nghiệp. Quảng Ninh là cửa ngõ giao thương quan trọng với hệ thống cảng biển, cửa khẩu đường bộ, đường biển, cùng cộng đồng doanh nghiệp đa dạng về loại hình và quy mô. Trong khi, nhiều doanh nghiệp lớn có hệ thống quản trị bài bản, doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn gặp khó khăn trong cập nhật và tuân thủ quy định hải quan, dẫn đến rủi ro về sai sót hồ sơ, chứng từ, mã số, trị giá, xuất xứ hàng hóa, làm chậm thời gian thông quan và tăng chi phí.

Trước vấn đề này, Chi cục Hải quan khu vực VIII đã triển khai Chương trình khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan theo Quyết định 2790/QĐ-TCHQ. 

“Thay vì chỉ phát hiện và xử lý vi phạm, Chương trình hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện rủi ro, phòng ngừa sai sót, từng bước nâng cao mức độ tuân thủ từ giai đoạn đầu. Phòng Quản lý rủi ro được giao nhiệm vụ đầu mối tham mưu, thành lập tổ chuyên trách, rà soát doanh nghiệp tham gia và xây dựng các tài liệu truyền thông trọng tâm, dễ tiếp cận, nhấn mạnh lợi ích của tuân thủ tự nguyện”, đại diện Chi cục Hải quan khu vực VIII cho biết.

Đơn vị cũng tăng cường kênh trao đổi trực tuyến qua Zalo, nền tảng số và các hội nghị đối thoại, cho phép doanh nghiệp cập nhật chính sách mới, phản ánh khó khăn, nhận hướng dẫn kịp thời. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn được đánh giá rủi ro định kỳ, nhận đề xuất cải tiến quy trình nội bộ và ghi nhận trên hồ sơ, tạo cơ sở cho cơ quan hải quan thực hiện hỗ trợ sát nhu cầu, góp phần giảm chi phí, hạn chế sai sót, rút ngắn thời gian thông quan.

Ngoài việc hỗ trợ tuân thủ, Chi cục Hải quan khu vực VIII vẫn duy trì nhiệm vụ thu ngân sách, kiểm tra, giám sát. Trong 5 tháng đầu năm 2026, chi cục đã làm thủ tục cho hơn 101.000 tờ khai của hơn 2.400 doanh nghiệp, tổng kim ngạch đạt gần 19 tỷ USD. 

Theo Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực X Dương Minh Đức, từ đầu năm đến nay, đơn vị đã xác định thu NSNN là nhiệm vụ trọng tâm, triển khai đồng bộ các giải pháp tạo thuận lợi thương mại gắn với chống thất thu ngân sách. Chi cục đã giao chỉ tiêu thu cụ thể đến từng đơn vị trực thuộc; thường xuyên theo dõi diễn biến kinh tế trong nước và thế giới, đánh giá các yếu tố tác động đến nguồn thu để kịp thời điều chỉnh, bổ sung giải pháp quản lý phù hợp.

Nhờ triển khai quyết liệt các giải pháp, số thu NSNN lũy kế đến hết ngày 31/5 của Chi cục Hải quan khu vực X đạt 10.888,69 tỷ đồng, tăng 18,7% so với cùng kỳ năm 2025, hoàn thành 59% dự toán được giao và đạt 49% chỉ tiêu phấn đấu cả năm.

“Cùng với hoạt động kiểm tra, giám sát, công tác quản lý rủi ro tiếp tục được triển khai, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật và tập trung kiểm soát các trường hợp có nguy cơ vi phạm”, đại diện Chi cục Hải quan khu vực XIII chia sẻ.

Trong tổng số 31.582 tờ khai phát sinh, có 22.362 tờ khai được phân luồng xanh, chiếm 70,81%; 8.694 tờ khai luồng vàng, chiếm 27,53%; và 526 tờ khai luồng đỏ, chiếm 1,67%. Theo Chi cục Hải quan khu vực XIII, tỷ lệ tờ khai luồng vàng tăng so với cùng kỳ chủ yếu do số lượng hàng hóa thuộc danh mục xuất khẩu có điều kiện gia tăng. Bên cạnh đó, một số chính sách mới có hiệu lực từ đầu năm 2026 cũng khiến lượng hồ sơ phải kiểm tra tăng lên. Trong kỳ, có 57 tờ khai chuyển luồng, tăng 21% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu liên quan đến các trường hợp phải kiểm tra theo quy định hoặc có dấu hiệu rủi ro về mã số, tên hàng và lộ trình vận chuyển.

Ở lĩnh vực kiểm tra sau thông quan, Chi cục đã triển khai 7 cuộc kiểm tra, trong đó hoàn thành 4 cuộc. Số thu từ hoạt động này đạt 2,453 tỷ đồng, tương đương 35% chỉ tiêu được giao trong năm 2026. Với số thu ngân sách đạt hơn 1.858 tỷ đồng tính đến ngày 14/5, Chi cục Hải quan khu vực XIII đã hoàn thành gần 60% dự toán năm. Đà tăng trưởng gần 50% so với cùng kỳ được thúc đẩy bởi các mặt hàng nhập khẩu chủ lực như xăng dầu, than đá và máy móc thiết bị.

Để tạo thuận lợi thương mại, việc đẩy mạnh cải cách thể chế đóng vai trò rất quan trọng. Cục Hải quan đã hoàn thành 3 Đề án trình Chính phủ, 3 Đề án trình Bộ Tài chính và 7 Đề án cấp Cục theo chương trình công tác trọng tâm năm 2026. Ngành cũng hoàn thành thêm 7 Đề án trình Chính phủ, 7 Đề án trình Bộ Tài chính và 22 đề án cấp Cục ngoài chương trình, trong đó có 1 Nghị định và 3 Thông tư đã được ban hành.

Cục Hải quan đang tiếp tục xây dựng nhiều văn bản quy phạm pháp luật quan trọng gồm 1 Luật, 3 Nghị định và 5 Thông tư. Đối với nhiệm vụ sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan năm 2014, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã bổ sung dự án Luật vào Chương trình lập pháp năm 2026, dự kiến trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp tháng 10/2026.