Cuộc bầu cử sẽ là phép thử quan trọng đối với chính phủ Thủ tướng Christopher Luxon lãnh đạo, khi ông đang hướng tới nhiệm kỳ thứ hai và phải thuyết phục cử tri rằng các cam kết phục hồi kinh tế hậu đại dịch COVID-19 đang bắt đầu phát huy tác dụng.

Đối thủ chính của ông là Công đảng, do ông Chris Hipkins lãnh đạo, lực lượng đã phục hồi đáng kể trong các cuộc thăm dò sau thất bại nặng nề tại bầu cử năm 2023. Các nhà phân tích nhận định đây sẽ là một cuộc đua sít sao.

New Zealand tổ chức bầu cử ba năm một lần và chính phủ đương nhiệm có quyền lựa chọn ngày bỏ phiếu cụ thể. Cử tri vừa bầu đảng phái mà họ muốn trao quyền lãnh đạo đất nước, vừa chọn đại diện địa phương vào Quốc hội.

New Zealand có Quốc hội một viện, khiến quyền lực của chính phủ tương đối tập trung, song trên thực tế hai đảng lớn là Quốc gia và Công đảng thường phải liên minh với các đảng nhỏ để đạt đa số, qua đó trao cho các lực lượng thiểu số ảnh hưởng đáng kể trong quá trình hình thành chính phủ.

Công bố ngày bầu cử tại một cuộc họp của các nghị sĩ đảng Quốc gia ở thành phố Christchurch, ông Luxon nhấn mạnh thành tích mà ông cho là đã đạt được trong việc tái thiết nền kinh tế sau đại dịch. Trước đó vài ngày, trong một bài phát biểu trước giới doanh nghiệp tại Auckland, ông thừa nhận quá trình đảo chiều kinh tế không hề dễ dàng và nhiều người dân đã phải trải qua hai năm đầy khó khăn.

Dữ liệu mới nhất cho thấy nền kinh tế New Zealand tiếp tục suy giảm thêm 0,5 điểm phần trăm trong 12 tháng gần đây. Trong nhiệm kỳ của ông Luxon, dòng người di cư sang Australia, nền kinh tế láng giềng giàu có hơn, có thời điểm đạt mức cao kỷ lục. Thủ tướng quy trách nhiệm cho chính phủ Công đảng tiền nhiệm, cho rằng ông đã tiếp quản một nền kinh tế nhiều vấn đề.

Các nhà quan sát cho rằng với chỉ số lạm phát đang hạ nhiệt và niềm tin kinh doanh có dấu hiệu cải thiện, ông Luxon kỳ vọng quãng thời gian từ nay đến ngày bầu cử sẽ đủ để thuyết phục cử tri rằng quá trình phục hồi kinh tế mà ông hứa hẹn từ năm 2023 đang dần thành hình.

Ở chiều ngược lại, ông Hipkins bác bỏ những phát biểu của Thủ tướng, cho rằng đó chỉ là cách nói mang tính hình thức, thiếu kết quả thực chất. Lãnh đạo Công đảng cáo buộc chính phủ chưa thực hiện được các cam kết then chốt, trong đó có việc hạ nhiệt thị trường nhà ở vốn được xem là một trong những thị trường nóng nhất thế giới, cũng như bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ y tế công cho người dân.

Bài toán tài chính cho hạ tầng đang xuống cấp và cách thức chi trả lương hưu cũng được dự báo là những chủ đề kinh tế nổi bật trong chiến dịch tranh cử. Ông Luxon chỉ trích cách tiếp cận của Công đảng là dựa quá nhiều vào việc gia tăng nợ công, trong khi ông Hipkins phản công rằng đảng Quốc gia đã lãng phí ngân sách cho các gói cắt giảm thuế khó duy trì.

Một điểm đáng chú ý của cuộc bầu cử là cuộc đua vào ghế thủ tướng lại diễn ra giữa hai chính trị gia cùng tên Christopher, tương tự kịch bản năm 2023. Ông Luxon, 55 tuổi, là gương mặt tương đối mới trên chính trường, thăng tiến nhanh chóng để trở thành lãnh đạo đảng Quốc gia năm 2021, chỉ một năm sau khi lần đầu trúng cử nghị sĩ. Ông từng là giám đốc điều hành của hãng hàng không quốc gia Air New Zealand và giữ vị trí lãnh đạo tại tập đoàn Unilever khi làm việc tại Mỹ. Những người ủng hộ coi đây là lợi thế quản trị, trong khi các đối thủ cho rằng ông thiếu kinh nghiệm chính trị và khó thấu hiểu đời sống của người dân bình thường.

Trong khi đó, ông Hipkins, 47 tuổi, bước chân vào Quốc hội từ năm 2008 và từng đảm nhiệm nhiều bộ quan trọng như y tế và giáo dục. Ông trở thành thủ tướng trong thời gian ngắn năm 2023 sau khi bà Jacinda Ardern từ chức với lý do kiệt sức. Tuy nhiên, ông không thể đảo ngược đà suy giảm của Công đảng, dẫn đến việc đảng này mất quyền lãnh đạo. Ông Hipkins bị chỉ trích vì bị cho là quá thận trọng, trong khi phe bảo thủ thường gắn ông với các biện pháp phong tỏa nghiêm ngặt thời COVID-19 vốn làm suy giảm niềm tin của một bộ phận cử tri.

Với hệ thống bầu cử theo tỷ lệ, các đảng nhỏ nhiều khả năng sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng. Chính phủ hiện tại của ông Luxon được thành lập với sự hậu thuẫn của đảng ACT theo khuynh hướng tự do và đảng New Zealand First mang màu sắc dân túy. Ở phe đối lập, ông Hipkins dự kiến tìm kiếm sự ủng hộ từ đảng Xanh và đảng Te Pāti Māori đại diện cho cử tri bản địa. Lịch sử cho thấy các chính phủ New Zealand hiếm khi chỉ tồn tại một nhiệm kỳ và lần gần nhất một chính phủ bị loại sau ba năm cầm quyền đã diễn ra từ năm 1975.