Tại Cần Thơ, những chương trình hợp tác và hỗ trợ quốc tế đang góp thêm nguồn lực để người dân tiếp cận vốn, kỹ thuật, thông tin và các mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện khí hậu thay đổi. Từ những hỗ trợ ban đầu, điều đáng ghi nhận là năng lực tự chủ đang từng bước được hình thành, giúp người dân chủ động hơn trong sản xuất, quản lý rủi ro và lựa chọn sinh kế. Đây cũng là nền tảng để thích ứng với biến đổi khí hậu dần trở thành một phần của quá trình phát triển bền vững tại địa phương.
 

Bài 1: Mở rộng sinh kế

Sau 3 năm triển khai, Dự án “Hỗ trợ sinh kế cho người dân và nâng cao năng lực thích ứng biến đổi khí hậu cho cộng đồng tại tỉnh Hậu Giang (cũ - nay là thành phố Cần Thơ)” giai đoạn 2023–2025, do Tổ chức Merry Year International (MYI)/Hàn Quốc tài trợ, đã tạo dựng nhiều nền tảng quan trọng về quản lý tài nguyên nước, hỗ trợ sinh kế và nâng cao nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu.
 
Tạo dựng niềm tin

Ông Trần Bảo Bình, ở ấp 7, xã Lương Tâm, thành phố Cần Thơ, cho biết gia đình ông cũng như nhiều hộ dân ở địa phương trước đây chủ yếu sản xuất theo kinh nghiệm, nguồn vốn còn hạn chế, việc đầu tư cho sản xuất gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, tình hình hạn hán, xâm nhập mặn và thời tiết diễn biến thất thường đã ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả sản xuất, khiến nhiều hộ dân còn e ngại khi đầu tư phát triển mô hình tôm - lúa.

Theo ông Trần Bảo Bình, Dự án thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật nuôi tôm, quản lý môi trường nước, phòng ngừa dịch bệnh và áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất. Nhờ đó, người dân đã thay đổi tư duy từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất theo quy trình kỹ thuật, biết tính toán chi phí, lựa chọn thời vụ phù hợp và chủ động hơn trong quản lý ao nuôi.
 
Gia đình ông mạnh dạn mua khoảng 60 nghìn con tôm giống, đầu tư thêm thức ăn và cải tạo ruộng nuôi. Sau khoảng 5 đến 6 tháng, mô hình cho kết quả khá quan, sản lượng đạt khoảng 500 kg tôm/ha. Với giá bán bình quân 130.000 đồng/kg, gia đình thu được khoảng 65 triệu đồng, sau khi trừ chi phí còn lợi nhuận khoảng 45 triệu đồng.
 
“Qua quá trình tham gia Dự án, tôi nhận thấy hiệu quả lớn nhất không chỉ là nguồn vốn hay mô hình sản xuất, mà còn là sự thay đổi trong nhận thức của người dân. Chúng tôi hiểu rằng muốn sản xuất hiệu quả thì phải áp dụng khoa học kỹ thuật, liên kết với nhau trong sản xuất và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây là những kiến thức rất quý giá, giúp bà con tự tin phát triển kinh tế lâu dài", ông Trần Bảo Bình nói.
 
Theo ông Lâm Văn Việt, Giám đốc Trung tâm dịch vụ Tổng hợp xã Lương Tâm, thành phố Cần Thơ, cho biết việc hỗ trợ sinh kế cho người dân và nâng cao năng lực thích ứng biến đổi khí hậu cho cộng đồng đã mang lại nhiều kết quả thiết thực, không chỉ hỗ trợ về nguồn lực mà còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân, nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và tăng cường sự gắn kết giữa chính quyền địa phương, nhà tài trợ và cộng đồng.
 
“Quan trọng hơn, là đã tạo dựng được niềm tin của người dân đối với các mô hình sản xuất bền vững, từng bước hình thành cách làm mới trong phát triển kinh tế nông nghiệp gắn với bảo vệ môi trường tại địa phương”, ông Lâm Văn Việt bày tỏ.
 
Năng lực tự thích ứng

Theo ông Võ Xuân Tân, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Viễn, thành phố Cần Thơ, tại xã Vĩnh Viễn, hơn 70% dân số sinh sống bằng sản xuất nông nghiệp; địa phương có thế mạnh về sản xuất lúa, cây ăn trái, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản nhưng thường xuyên đối mặt với hạn hán, xâm nhập mặn, mưa lớn, dông lốc và ngập úng cục bộ.
 
Dự án “Hỗ trợ sinh kế cho người dân và nâng cao năng lực thích ứng biến đổi khí hậu cho cộng đồng tại tỉnh Hậu Giang” giai đoạn 2023–2025 có các chương trình đào tạo, tập huấn và chuyển giao kỹ thuật đã giúp người dân nâng cao kiến thức về thích ứng biến đổi khí hậu, áp dụng các tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất, quản lý kinh tế hộ và phát triển sinh kế bền vững; góp phần thay đổi tư duy sản xuất từ truyền thống sang hướng an toàn, hiệu quả và thích ứng tốt hơn với điều kiện biến đổi khí hậu.
 
“Dự án đã mang lại nhiều kết quả tích cực, tạo sức lan tỏa trong cộng đồng. Các hoạt động hỗ trợ đã góp phần nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu và xây dựng nền tảng sinh kế bền vững cho người dân trên địa bàn”, ông Võ Xuân Tân nói.
 
Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ chia sẻ: Do đặc thù sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ, diện tích sản xuất hộ nhỏ; trình độ sản xuất, tiếp cận và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật của người dân tại địa bàn các xã Vĩnh Viễn, Lương Tâm còn thấp, đa số hộ dân chưa mạnh dạn chuyển đổi sản xuất nên việc thích ứng và năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu gặp nhiều khó khăn.

Thế nhưng với sự quyết tâm cao, việc hỗ trợ sinh kế cho người dân và nâng cao năng lực thích ứng biến đổi khí hậu cho cộng đồng đã đạt được nhiều kết quả tích cực, góp phần đáng kể trong nâng cao chất lượng cuộc sống cộng đồng dân cư tỉnh Hậu Giang (cũ) và nay là thành phố Cần Thơ, thông qua việc nâng cao năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu và xây dựng mạng lưới an sinh xã hội.
 
Một trong những kết quả nổi bật là xây dựng hệ thống quản lý, giám sát tài nguyên nước dựa trên công nghệ thông tin. Dự án đã xây dựng 7 trạm quan trắc độ mặn, sau đó chính quyền địa phương chủ động đầu tư xây dựng thêm 7 trạm, đồng thời thiết lập nền tảng giám sát trực tuyến theo thời gian thực. Hệ thống này tạo cơ sở để địa phương và người dân theo dõi diễn biến độ mặn, nguồn nước, qua đó chủ động hơn trong sản xuất và ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn.
 
Cùng với quản lý tài nguyên nước, dự án chú trọng xây dựng mạng lưới an sinh xã hội cho nhóm người dân dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu. Đã hỗ trợ sinh kế 404 lượt hộ tham gia; 664 người tham gia các chương trình tập huấn về quản lý tài chính. Một điểm đáng chú ý là dự án triển khai chương trình cho vay vi mô không tính lãi, kết hợp mô hình “hoàn trả lãi vay bằng hành động vì khí hậu”. Qua đó, hỗ trợ người dân duy trì và phát triển sinh kế, đồng thời khuyến khích người hưởng lợi tham gia các hoạt động ứng phó với biến đổi khí hậu.
 
Dự án cũng dành sự quan tâm cho thế hệ trẻ thông qua các chương trình đào tạo về thích ứng biến đổi khí hậu, câu lạc bộ thanh thiếu niên và các hoạt động hành động vì khí hậu. Cụ thể, chương trình tập huấn thích ứng biến đổi khí hậu được tổ chức cho học sinh trung học phổ thông; 39 đội tham gia cuộc thi hành động vì khí hậu. Dự án đồng thời đạt Giải thưởng Dự án môi trường thân thiện khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (UMCI).
 
Những kết quả trên cho thấy việc hỗ trợ sinh kế cho người dân và nâng cao năng lực thích ứng biến đổi khí hậu cho cộng đồng không chỉ tập trung vào hỗ trợ trước mắt mà hướng tới nâng cao năng lực tự thích ứng của người dân, chính quyền và cộng đồng. Từ những kết quả đạt được, việc nâng cao sự chủ động của người dân trong thích ứng biến đổi khí hậu ở Cần Thơ được xác định là nền tảng để tiếp tục mở rộng trong thời gian tới. Trọng tâm sẽ chuyển mạnh từ xây dựng nền tảng sang nâng cao chất lượng triển khai, nhân rộng các mô hình hiệu quả và tăng cường sự tham gia chủ động của cộng đồng. 

Bài cuối: Khi thích ứng trở thành chủ động