Trong bối cảnh những ưu đãi trong khuôn khổ giai đoạn quá độ của Hiệp định Thương mại Tự do giữa Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU) và Việt Nam đã kết thúc, nhiệm vụ đặt ra hiện nay là cần một nền tảng mới để phát triển hợp tác thương mại, đầu tư. Quan trọng là phải nhìn xa hơn việc xuất khẩu - đến khả năng mở rộng hợp tác công nghệ và công nghiệp. Điều này đáp ứng cả lợi ích của Việt Nam trong việc tăng cường chủ quyền công nghệ cũng như nhu cầu tăng xuất khẩu của Nga. Đó là những tâm huyết của Phó Thủ tướng Nga Dmitry Chernyshenko, Trưởng phân ban Nga trong Uỷ ban hợp tác liên chính phủ Nga - Việt, chia sẻ với phóng viên TTXVN tại LB Nga trong cuộc phỏng vấn trước thềm chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân đến Nga theo lời mời của Tổng thống Vladimir Putin.

Kính thưa Phó Thủ tướng! Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện giữa Việt Nam và Nga gần đây đã đạt được nhiều kết quả tích cực, trong đó có các cuộc tiếp xúc thường xuyên giữa lãnh đạo cấp cao hai nước. Trong bối cảnh đó, xin ông đánh giá về ý nghĩa chuyến thăm cấp nhà nước sắp tới của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Nga?

Tổng thống Nga Vladimir Putin luôn nhấn mạnh: "Việt Nam là đối tác lâu năm và đáng tin cậy của chúng tôi”. Quan hệ Nga - Việt Nam dựa trên truyền thống hữu nghị và giúp đỡ lẫn nhau. Các tiếp xúc thường xuyên, tin cậy ở cấp cao nhất giữa lãnh đạo hai nước đã đóng vai trò quan trọng. Cột mốc quan trọng đạt được vào tháng 6/2024, khi Nga và Việt Nam thông qua Tuyên bố chung về việc làm sâu sắc hơn nữa quan hệ đối tác chiến lược toàn diện - văn kiện đặt ra những định hướng mới cho hợp tác trong những năm tới. Đà phát triển này tiếp tục được duy trì vào năm 2025, khi Tổng thống Nga Vladimir Putin hội đàm với Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm. Sau đó, năm 2026 được tuyên bố là Năm Hợp tác Khoa học - Giáo dục Nga - Việt Nam, một lĩnh vực luôn gắn kết nhân dân hai nước và nơi chúng ta có được những kinh nghiệm hợp tác độc đáo.

Chính vì thế, chuyến thăm cấp nhà nước tới đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Nga là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt. Đây không chỉ đơn thuần là sự tiếp nối truyền thống tiếp xúc thường xuyên, mà còn là cơ hội tạo động lực mới cho hợp tác song phương giữa hai nước: từ hợp tác thương mại, kinh tế, khoa học, công nghệ đến quan hệ nhân văn và giáo dục, những lĩnh vực đang được đặt lên hàng đầu trong Năm Hợp tác Khoa học - Giáo dục hiện nay. Tôi tin tưởng rằng chuyến thăm sẽ là một cột mốc quan trọng trong việc tăng cường hơn nữa quan hệ chiến lược giữa Nga và Việt Nam.

Ông đánh giá như thế nào về hiện trạng và tiềm năng hợp tác giữa Việt Nam và Nga trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới? Hai bên có thể thực hiện những bước nào để biến lĩnh vực này thành động lực mới cho quan hệ song phương?

Nga và Việt Nam từ lâu đã cùng rất quan tâm đến đối thoại khoa học và giáo dục. Ủy ban Hợp tác Giáo dục, Khoa học và Công nghệ Nga - Việt Nam đang hoạt động tốt, Ủy ban Liên chính phủ về Hợp tác Thương mại, Kinh tế, Khoa học và Kỹ thuật họp thường xuyên. Trung tâm Nhiệt đới Nga - Việt Nam là nền tảng hàng đầu cho nghiên cứu chung. Chiến lược phát triển đến năm 2035 đã được phê duyệt cho Trung tâm. Về phía Nga, khoảng 60 tổ chức khoa học tham gia vào các hoạt động của Trung tâm, bao gồm các cơ quan trực thuộc Bộ Giáo dục và Khoa học Nga, Cơ quan giám sát, bảo vệ sức khỏe và quyền lợi người tiêu dùng Nga (Rospotrebnadzor) và Viện nghiên cứu Kurchatov. Tôi đặc biệt nhấn mạnh lĩnh vực hàng hải.

Từ năm 2018, các nhà khoa học Nga và Việt Nam đã tiến hành các chuyến thám hiểm chung trên các tàu nghiên cứu "Akademik Oparin" và "Akademik Lavrentyev". Tháng 12/2025, Lộ trình Hợp tác Nghiên cứu Khoa học Biển giai đoạn 2026-2035 đã được ký kết. Tàu nghiên cứu "Giáo sư Gagarinsky" của Nga đã được chuyển giao cho Trung tâm Nhiệt đới. Năm nay, tàu đã thực hiện một chuyến thám hiểm nghiên cứu hiện trạng sinh thái vùng biển ven bờ Việt Nam. Việc cấp kinh phí hỗ trợ cho các dự án chung cũng đang được phát triển tích cực. Về phía Nga, Bộ Giáo dục và Khoa học cùng Quỹ Khoa học Nga tổ chức các cuộc thi hằng năm, lựa chọn hàng chục dự án nghiên cứu triển vọng trong các lĩnh vực khoa học vật liệu, công nghệ sinh học, sinh thái học, nuôi trồng thủy sản và năng lượng tái tạo.

Về tiềm năng, tôi tin rằng còn rất nhiều điều chưa được khai thác. Thứ nhất, cần mở rộng tài trợ cho các nghiên cứu chung, đưa cơ chế thi tuyển (giành tài trợ) thành thường xuyên và có kế hoạch đối với các nhà khoa học cả hai nước. Tháng 5/2025, chúng ta đã ký thỏa thuận liên bộ về việc tổ chức cuộc thi tuyển hằng năm các dự án nghiên cứu chung Nga - Việt Nam. Thứ hai, cần tăng cường sự trao đổi học thuật và hợp tác đào tạo nhân lực, bao gồm cả các chuyên gia kỹ thuật, thông qua các liên minh trường đại học kỹ thuật. Thứ ba, nên tích cực đưa vào hợp tác các lĩnh vực công nghệ cao và đổi mới, như trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và năng lượng tái tạo, những lĩnh vực hiện đang quyết định sự phát triển công nghệ của cả hai nước. Và tất nhiên, chúng ta phải tiếp tục củng cố khuôn khổ thể chế hợp tác giữa các trường đại học và tổ chức nghiên cứu của hai nước, hiện đang có hơn 500 thỏa thuận hợp tác có hiệu lực.

Theo ông đánh giá, những nhóm sản phẩm cụ thể và mô hình hợp tác nào có tiềm năng đột phá lớn nhất, để có thể tăng thương mại song phương lên mức tương xứng với quan hệ chính trị giữa hai nước?

Tháng 10 này kỷ niệm 10 năm ngày Hiệp định Thương mại Tự do giữa Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU) và Việt Nam có hiệu lực. Thuế suất hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu từ các nước EAEU sang Việt Nam đã được giảm xuống còn 1% (từ 9,5% năm 2015), và đối với hàng nhập khẩu là 2% (từ 9,7% năm 2015).

Đối với một số mặt hàng, Nga tiếp tục tăng đáng kể xuất khẩu sang Việt Nam, một phần là do tự do hóa thuế quan theo Hiệp định. Năm ngoái đã ghi nhận mức xuất khẩu kỷ lục phân bón - tăng 87% so với năm trước - và thịt lợn - tăng 30,9%. Xuất khẩu năng lượng và polymer cũng đang tăng trưởng ổn định.

Trong khi đó, giai đoạn quá độ của Hiệp định đã kết thúc, và tiềm năng tăng nhanh thương mại của văn kiện này phần lớn đã khai thác hết. Do đó, điều quan trọng hiện nay là hai nước cần đặt nền tảng mới để phát triển hợp tác thương mại và đầu tư. Điều này đã được phản ánh trong Kế hoạch Hợp tác Toàn diện Nga - Việt Nam đến năm 2030, ký năm 2025. Mục tiêu đặt ra là tăng kim ngạch thương mại song phương lên 15 tỷ USD.

Hiện nay, chúng ta thấy một loạt lĩnh vực tiềm năng cho thương mại song phương. Tuy nhiên, theo tôi, quan trọng là phải nhìn xa hơn việc xuất khẩu - đến khả năng mở rộng hợp tác công nghệ và công nghiệp. Điều này đáp ứng cả lợi ích của Việt Nam trong việc tăng cường chủ quyền công nghệ cũng như nhu cầu tăng xuất khẩu của Nga.

Lĩnh vực đầu tiên là năng lượng và kỹ thuật điện. Đây là lĩnh vực hợp tác truyền thống giữa Nga và Việt Nam, có tiềm năng rộng hơn nhiều so với các dự án hiện có. Hợp tác không chỉ bao gồm dầu khí, mà còn cả thiết bị năng lượng, lưới điện, sản xuất điện, dịch vụ và nội địa hoá sản xuất.

Lĩnh vực thứ hai là vận tải đường sắt và tàu điện ngầm. Lĩnh vực này đặc biệt triển vọng khi Việt Nam có kế hoạch phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đô thị và đường sắt. Các công ty Nga không chỉ nắm khâu sản xuất toa xe mà còn cả thiết kế, xây dựng, điện khí hóa, tín hiệu, tự động hóa và quản lý hệ thống đường sắt. Do đó, hai nước có thể có dự án toàn diện trong lĩnh vực này – từ cung cấp thiết bị và công nghệ đến tham gia xây dựng metro và đường sắt, đào tạo nhân lực và bảo trì kỹ thuật.

Thứ ba là khai thác mỏ và chế biến khoáng sản. Việt Nam có cơ sở tài nguyên khoáng sản đáng kể, nhưng phát triển ngành khai thác mỏ đòi hỏi công nghệ, thiết bị và chuyên môn hiện đại. Ở đây, Nga có thể cung cấp công nghệ thăm dò địa chất, khai thác và làm giàu khoáng sản, thiết bị khai thác mỏ, tự động hóa và các giải pháp chế biến quặng, bao gồm cả quặng kim loại. Điều này sẽ đồng thời làm tăng xuất khẩu các sản phẩm cơ khí của Nga và tạo cơ sở cho hợp tác đầu tư lâu dài.

Thứ tư là khu nông nghiệp và thực phẩm. Nga có lợi thế cạnh tranh trong các sản phẩm ngũ cốc, dầu mỡ, thức ăn chăn nuôi, thịt và một số loại nguyên liệu nông nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả lớn nhất là khi phát triển các chuỗi giá trị dài hơn: nguyên liệu trong nước, chế biến tại Việt Nam và tiếp cận chung thị trường ASEAN. Điều này sẽ cho phép hai nước không chỉ hạn chế ở cung cấp nguyên liệu thô mà tạo ra giá trị gia tăng, đồng thời mở rộng sự hiện diện của các công ty Nga trong khu vực.

Thứ năm là dược phẩm và thiết bị y tế. Việt Nam đang quan tâm đến việc tăng cường nguồn cung thuốc và phát triển ngành công nghiệp dược phẩm và y tế trong nước. Các công ty Nga có thể cung cấp không chỉ thuốc thành phẩm mà còn cả các hoạt chất dược phẩm, công nghệ và thiết bị, cũng như thiết lập các cơ sở sản xuất tại địa phương, cung cấp dịch vụ và đào tạo chuyên gia.

Thứ sáu là công nghệ số. Nga có năng lực mạnh mẽ trong lĩnh vực an ninh mạng, công nghệ tài chính, trí tuệ nhân tạo, nhận dạng số và phần mềm doanh nghiệp. Việt Nam đang tích cực số hóa nền kinh tế, vì vậy các quan hệ đối tác B2B, các dự án công nghệ hợp tác và việc ứng dụng các giải pháp của Nga vào thị trường Việt Nam và cuối cùng là thị trường ASEAN rất hứa hẹn. Tất nhiên, để hiện thực hóa tất cả các cơ hội tiềm năng, cần phải giải quyết dứt điểm các vấn đề cơ sở hạ tầng - cơ chế thanh toán song phương, cải thiện logistics, tìm kiếm đối tác đáng tin cậy và điều chỉnh các sản phẩm của Nga cho phù hợp với yêu cầu của thị trường Việt Nam. Những vấn đề này đang được giải quyết.

Về các hình thức mới, thương mại điện tử có tiềm năng rất lớn. Nga hiện đang nằm trong số các nước dẫn đầu thế giới về phát triển thương mại điện tử, và các sàn thương mại điện tử đã trở thành một trong những kênh chính để quảng bá hàng hóa cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Tại Việt Nam, thương mại điện tử cũng đang phát triển với tốc độ cao nhất Đông Nam Á, trung bình năm từ 15-20%. Trong điều kiện này, việc thúc đẩy hợp tác giữa các sàn thương mại điện tử hai nước có thể tạo điều kiện thuận lợi đáng kể cho các nhà sản xuất Nga. Tôi tin tưởng rằng sự phát triển hợp tác kinh tế song phương sẽ tiếp tục củng cố tình hữu nghị và sự tin cậy lẫn nhau giữa hai nước.

Với nhu cầu năng lượng ngày càng tăng của Việt Nam và lợi thế rõ ràng của Nga về công nghệ, nguồn lực và kinh nghiệm trong lĩnh vực này, những lĩnh vực hợp tác năng lượng mới nào có thể được mở rộng giữa hai nước? Những dự án đầu tư mới nào trong lĩnh vực này có thể được triển khai trong thời gian tới đây, thưa ông?

Một lĩnh vực là nền tảng để hợp tác sâu rộng hơn đang hình thành là năng lượng hạt nhân. Các trường đại học Nga cũng đang tham gia đào tạo kỹ sư cho ngành công nghiệp hạt nhân Việt Nam. Năm học này, Chính phủ Việt Nam đã phân bổ 59 suất trong số học bổng Chính phủ Nga cho mục tiêu đào tạo chuyên gia công nghiệp hạt nhân tại các trường đại học Nga. Các trường đại học ở Nga và Việt Nam đang tích cực hợp tác trên nhiều lĩnh vực, bao gồm năng lượng hạt nhân và hydro, năng lượng tái tạo, điện lực và kỹ thuật điện, cũng như sản xuất máy bay và công nghệ thông tin.

Thưa Phó Thủ tướng, quan hệ giữa Việt Nam và Nga không chỉ được xây dựng trên cơ sở hợp tác chính trị, kinh tế mà còn trên nền tảng vững chắc của tình cảm đặc biệt và mối quan hệ giữa nhân dân hai nước. Theo ông, cần làm gì để tiếp tục phát triển hợp tác trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, và đặc biệt là thu hút sự quan tâm của thế hệ trẻ, nhằm tạo nền tảng xã hội vững chắc cho quan hệ Việt Nam - Nga trong giai đoạn phát triển mới này?

Giao lưu sinh viên, các dự án khoa học - giáo dục chung, diễn đàn thanh niên và các chương trình văn hóa - tất cả những điều này cho phép thanh niên hai nước hiểu nhau hơn và thiết lập các mối liên hệ trực tiếp, để sau đó trở thành cơ sở cho hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Hiện nay, hơn 3.000 sinh viên Việt Nam đang học tập tại các trường đại học Nga, số lượng lớn nhất tại Đại học Kinh tế Plekhanov Nga, Đại học RUDN và Đại học Tài chính trực thuộc Chính phủ Liên bang Nga. Hợp tác ngôn ngữ và giáo dục cũng rất phát triển. Tiếng Nga đã được giảng dạy tại Việt Nam từ những năm 1950. Từ năm 2021, tiếng Nga đã được đưa vào danh sách các ngoại ngữ chính trong các trường phổ thông Việt Nam. Viện Ngôn ngữ Nga A.S. Pushkin có phân viện tại Hà Nội, và vào tháng 5/2025, một thỏa thuận đã được ký kết để chuyển đổi thành Trung tâm Pushkin - một tổ chức liên quốc gia có nhiệm vụ chuẩn bị cho các học sinh Việt Nam thi vào các trường đại học Nga.

Tôi cũng muốn đặc biệt đề cập đến Kỳ thi Olympic tiếng Nga, tổ chức từ năm 2023. Hơn 700 học sinh và sinh viên đã tham gia vòng loại mùa trước, và những người chiến thắng được tham gia kỳ thực tập ngôn ngữ mùa Hè miễn phí tại Moskva. Theo tôi, những dự án kiểu này là cách tốt nhất để thu hút giới trẻ, các em có được kinh nghiệm học tập thực tế tại Nga. Mối quan tâm đến tiếng Việt cũng đang tăng lên ở Nga. Hiện nay, khoảng 350 sinh viên đang học tiếng Việt trong khuôn khổ các chương trình nghiên cứu châu Á, quan hệ quốc tế và ngôn ngữ học tại 10 trường đại học Nga. Các mối quan hệ kết nghĩa giữa Hà Nội - Moskva, Thành phố Hồ Chí Minh - St. Petersburg, Thành phố Hồ Chí Minh - Vladivostok, Đà Nẵng - tỉnh Yaroslavl... đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường quan hệ nhân văn. Đối thoại này mở ra thêm nhiều cơ hội cho các dự án chung về giáo dục, văn hóa và giao lưu thanh niên.

Xin cảm ơn Phó Thủ tướng!