Dự thảo Nghị quyết hướng tới xây dựng hệ thống chỉ tiêu thực chất, khả thi, làm cơ sở để Quốc hội giám sát, đánh giá khách quan hoạt động tư pháp, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực.

Trình bày Tờ trình dự án Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 96/2019/QH14 về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án, Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Lê Quang Mạnh cho biết, Nghị quyết được ban hành nhằm xây dựng hệ thống các chỉ tiêu, nhiệm vụ đáp ứng yêu cầu của Đảng; vừa là mục tiêu để các cơ quan tư pháp phấn đấu, vừa là công cụ, tiêu chí để Quốc hội đánh giá kết quả hoạt động của các cơ quan; là cơ sở để tăng cường trách nhiệm giải trình, giám sát, kiểm soát quyền lực trong hoạt động phòng ngừa, phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.

Theo Tờ trình, quá trình soạn thảo quán triệt yêu cầu thể chế hóa đầy đủ, đúng đắn chủ trương, đường lối của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Nghị quyết phải góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật; nâng cao chất lượng điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án; kéo giảm bền vững các loại tội phạm; giữ vững an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, tạo môi trường ổn định để phát triển kinh tế - xã hội và thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Một trong những định hướng quan trọng là xây dựng các chỉ tiêu, nhiệm vụ phản ánh thực chất chất lượng, hiệu quả hoạt động của từng cơ quan. Các chỉ tiêu này được ví như những “KPI” để Quốc hội giám sát, đánh giá chính xác, khách quan kết quả công tác phòng, chống tội phạm cũng như hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.

Việc thiết lập các chỉ tiêu đồng thời phải gắn với đổi mới tư duy xây dựng pháp luật; sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và bảo đảm đồng bộ với các luật tư pháp mới được Quốc hội sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành.

Dự thảo Nghị quyết gồm 8 điều; quy định phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng; quy định các chỉ tiêu, nhiệm vụ cụ thể trong công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và thi hành án; quy định trách nhiệm, điều kiện bảo đảm; quy định về hiệu lực và tổ chức thực hiện.

Báo cáo thẩm tra dự án Nghị quyết do Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày nêu rõ, Ủy ban và các cơ quan của Quốc hội tán thành sự cần thiết ban hành Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 96 và các nguyên tắc xây dựng Nghị quyết được nêu trong Tờ trình; cơ bản tán thành với phạm vi điều chỉnh của dự thảo Nghị quyết.

Việc Ủy ban Thường vụ Quốc hội xây dựng dự án Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 96 dưới hình thức văn bản quy phạm pháp luật với nhiều chỉ tiêu được chuyển từ định tính sang định lượng không chỉ là sự kế thừa, phát huy các kết quả tích cực đã đạt được, mà còn là cơ sở để tiếp tục sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các chỉ tiêu, nhiệm vụ đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới, tạo cơ sở pháp lý để Quốc hội thực hiện hiệu quả quyền giám sát tối cao, đồng thời thể hiện niềm tin, kỳ vọng của Quốc hội và cử tri đối với các cơ quan tư pháp.

Dự thảo Nghị quyết xin ý kiến Quốc hội đối với ba nội dung còn có quan điểm khác nhau.

Cụ thể, liên quan đến chỉ tiêu giải quyết, xét xử vụ án hình sự, vụ việc dân sự và vụ án hành chính.

Phương án 1 quy định 100% vụ án, vụ việc phải được giải quyết, xét xử đúng thời hạn luật định; đồng thời tiếp tục xác định tỷ lệ giải quyết, xét xử trên tổng số thụ lý. Theo đó, tỷ lệ giải quyết, xét xử: vụ án hình sự phải đạt trên 88%; riêng vụ án xâm hại trẻ em đạt trên 90%; vụ việc dân sự đạt trên 78% và vụ án hành chính đạt trên 65%. Phương án này đặt ra yêu cầu không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm và không để xảy ra trường hợp trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung trái quy định pháp luật.

Đa số ý kiến trong Ủy ban Thường vụ Quốc hội tán thành phương án này. Việc bổ sung chỉ tiêu riêng đối với các vụ án xâm hại trẻ em phù hợp với yêu cầu tăng cường bảo vệ, chăm sóc trẻ em. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục chỉnh lý cách diễn đạt để chỉ tiêu rõ ràng, dễ hiểu, thuận lợi cho quá trình thực hiện và giám sát.

Phương án 2 yêu cầu 100% vụ án, vụ việc được giải quyết, xét xử đúng thời hạn luật định, không quy định tỷ lệ trên tổng số thụ lý. Tòa án nhân dân tối cao, cơ quan trực tiếp thực hiện, tán thành phương án này. Một số ý kiến trong Ủy ban Pháp luật và Tư pháp và Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát cho rằng chỉ nên quy định chỉ tiêu giải quyết đúng hạn, không đặt ra tỷ lệ định lượng để tránh tạo áp lực cho ngành Tòa án.

Về chỉ tiêu giải quyết đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm của Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân.

Phương án 1 yêu cầu việc giải quyết đơn phải đúng thời hạn, có căn cứ và đúng quy định pháp luật; đồng thời giữ chỉ tiêu định lượng với tỷ lệ đạt từ 60% trở lên trên tổng số thụ lý. Các cơ quan phải ưu tiên giải quyết đơn sắp hết thời hạn kháng nghị; hạn chế đến mức thấp nhất trường hợp đã trả lời không có căn cứ kháng nghị nhưng sau đó người có thẩm quyền lại quyết định kháng nghị.

Đa số ý kiến Ủy ban Thường vụ Quốc hội tán thành phương án này. Nhiều ý kiến trong Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cùng một số cơ quan của Quốc hội cho rằng, việc vừa yêu cầu giải quyết đúng thời hạn, vừa duy trì chỉ tiêu định lượng sẽ góp phần thúc đẩy các cơ quan tiến hành tố tụng nỗ lực giải quyết đơn của công dân, kịp thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Phương án 2 không tiếp tục quy định tỷ lệ đạt từ 60% trở lên mà yêu cầu tăng tỷ lệ giải quyết đơn hằng năm; đồng thời bảo đảm việc xử lý đúng thời hạn, có căn cứ và đúng pháp luật. Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao tán thành phương án này.

Một số ý kiến trong cơ quan thẩm tra và các cơ quan của Quốc hội cũng đồng tình với hướng chỉ quy định việc giải quyết đúng thời hạn luật định, không ấn định tỷ lệ định lượng đối với Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân.

Nội dung còn ý kiến khác nhau là chỉ tiêu liên quan đến việc người bị tạm giữ, tạm giam, phạm nhân trốn khỏi cơ sở giam giữ.

Phương án 1 quy định không để xảy ra trường hợp do thiếu trách nhiệm của cơ sở giam giữ dẫn đến người bị tạm giữ, tạm giam hoặc phạm nhân trốn thoát. Đa số ý kiến Ủy ban Thường vụ Quốc hội tán thành phương án này. Nhiều ý kiến trong Ủy ban Pháp luật và Tư pháp và các cơ quan của Quốc hội cho rằng đây là yêu cầu cần thiết nhằm bảo đảm quản lý nghiêm ngặt, nâng cao kỷ luật và trách nhiệm của các cơ sở giam giữ, không để xảy ra sai sót do chủ quan trong quản lý đối tượng.

Phương án 2 quy định theo hướng hạn chế đến mức thấp nhất các trường hợp trốn khỏi cơ sở giam giữ. Bộ Công an, cơ quan trực tiếp thực hiện chỉ tiêu này bày tỏ sự tán thành với phương án 2. Theo một số ý kiến trong Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, đặt mục tiêu hạn chế đến mức thấp nhất vừa tạo động lực để các cơ sở giam giữ tiếp tục nâng cao chất lượng quản lý, vừa bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị Ban soạn thảo tiếp tục rà soát toàn bộ dự thảo, hoàn thiện các quy định theo hướng chính xác, rõ ràng, thống nhất và khả thi.