Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) – hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực thực thi

Ông Lưu Hoàng Long, Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhấn mạnh: Thời gian qua, Việt Nam đã chú trọng hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực thực thi sở hữu trí tuệ. Đặc biệt, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, được đánh giá là bước tiến quan trọng hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho việc xác lập, bảo hộ và thực thi quyền và chú trọng tới vấn đề sở hữu trí tuệ cho tài sản số, AI và thương mại điện tử. Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) cũng tập trung vào cải cách thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, đồng thời phản ánh những thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế, công nghệ. Thời gian xử lý đơn sở hữu công nghiệp được rút ngắn đáng kể khi thời gian thẩm định nội dung đơn sáng chế giảm từ 18 tháng xuống còn 12 tháng, đơn nhãn hiệu từ 9 tháng xuống 5 tháng.

Đặc biệt, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) đã bổ sung cơ chế thẩm định nhanh trong thời hạn 3 tháng đối với một số trường hợp, một cơ chế mà không nhiều quốc gia áp dụng, góp phần nâng cao tính cạnh tranh của môi trường sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và nhà sáng tạo. Đồng thời, mở rộng phạm vi bảo hộ sang các đối tượng mới gồm cả sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa, biểu tượng số, hay kiểu dáng của phần không tách rời sản phẩm.

Lần đầu tiên các vấn đề liên quan đến trí tuệ nhân tạo được đề cập rõ ràng trong Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi); việc khai thác dữ liệu để huấn luyện AI được cho phép, nhưng phải đảm bảo không xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Đồng thời, Luật chỉ bảo hộ sản phẩm do con người tạo ra, điều này làm rõ ranh giới pháp lý trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh. Các quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) cũng siết chặt trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số. Các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội được yêu cầu chủ động triển khai biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Các chuyên gia kinh tế cho biết, Bộ Công Thương đang soạn thảo dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật Thương mại, trong đó đề xuất chính sách tháo gỡ khó khăn, điểm nghẽn trong quy định về hàng giả. Việc quy định khái niệm "hàng giả" ở cấp luật giúp củng cố cơ sở pháp lý, hiệu lực của khái niệm "hàng giả", từ đó áp dụng thống nhất, không chỉ giới hạn trong xử lý các hành vi vi phạm mà còn tạo cơ sở thúc đẩy biện pháp quản lý, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo trong phát hiện "hàng giả", nâng cao hiệu quả của công cuộc đấu tranh, phòng, chống sản xuất, buôn bán hàng giả, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng và doanh nghiệp, góp phần phục vụ đất nước phát triển nhanh, bền vững.

Mới đây, ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký Công điện số 38/CĐ-TTg về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Công điện nhằm tạo bước chuyển biến mạnh mẽ, nâng cao hiệu quả thực chất công tác đấu tranh phòng, chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, góp phần xây dựng môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, lành mạnh và nâng cao uy tín quốc gia trong hội nhập quốc tế.

Thực tế, việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp ở một số lĩnh vực, địa phương, gây tác động, ảnh hưởng lớn đến môi trường đầu tư, kinh doanh, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, tổ chức có liên quan. Theo báo cáo của Bộ Công an, tình trạng sản xuất, buôn bán chất hỗ trợ chế biến thực phẩm, bao bì giả đang diễn ra phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ gây hại rất cao đối với sức khỏe con người. Bộ Công an đang tiến hành lấy ý kiến đối với dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự, trong đó đề xuất phân định rõ ràng giữa hai nhóm hành vi: sản xuất, buôn bán hàng giả và sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng. Đây được xem là bước điều chỉnh cần thiết nhằm khắc phục những bất cập trong pháp luật hiện hành chưa có quy định rõ ràng để xử lý hình sự, vì vậy việc phân định để xử lý hình sự là cần thiết. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả phòng, chống vi phạm mà còn đảm bảo nguyên tắc công bằng, minh bạch trong xử lý hình sự, phù hợp với thực tiễn phát triển của thị trường và yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng.

Chuyển từ trách nhiệm phản ứng sang chủ động phòng ngừa và bảo vệ

Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Lưu Hoàng Long cho biết, song song với hoàn thiện thể chế, Việt Nam cũng đẩy mạnh công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Các cơ quan chức năng từ trung ương đến địa phương tăng cường thực thi, đẩy mạnh việc thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như thương mại điện tử, hàng giả, hàng nhái.

Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) năm 2025 cũng bổ sung thêm các biện pháp và chế tài dân sự, cho phép Tòa án ra quyết định buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập nội dung vi phạm trên không gian mạng hoặc tạm thời vô hiệu hóa truy cập đến thông tin, nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc các định danh địa chỉ Internet có liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Hiện, Việt Nam đã thành lập Tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh góp phần nâng cao tính chuyên môn và hiệu quả giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Cục trưởng Lưu Hoàng Long chia sẻ: Việc xử lý vi phạm trên các nền tảng số, đặc biệt là nền tảng xuyên biên giới, không thể chỉ dựa vào pháp luật về sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, cần có pháp luật về dân sự, hành chính và hình sự quy định về trình tự thủ tục cũng như các chế tài xử lý đối với các nền tảng số. Thực tế, thách thức đối với các nền tảng xuyên biên giới là việc máy chủ và pháp nhân không đặt tại Việt Nam nên việc xử lý các chủ thể này đòi hỏi sự phối hợp đa ngành, kết hợp giữa pháp luật dân sự, hành chính, hình sự, cùng các quy định về thương mại điện tử và an ninh mạng.

Điểm nổi bật nhất của Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) năm 2025 là chuyển từ trách nhiệm phản ứng sang chủ động phòng ngừa và bảo vệ, nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số. Đồng thời, việc khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ được thúc đẩy trên môi trường thực và môi trường số.

Những cải cách về thể chế và đẩy mạnh thực thi từ trung ương tới địa phương đã mang lại kết quả tích cực. Giai đoạn 2021–2025, Việt Nam tiếp nhận hơn 423.000 đơn sở hữu công nghiệp, tăng hơn 26% so với giai đoạn trước. Số đơn được xử lý đạt hơn 436.000, tăng gần 70%, trong khi số văn bằng bảo hộ được cấp vượt 255.000, tăng hơn 55%. Riêng năm 2025, hơn 250.000 đơn đã được xử lý và hơn 83.000 văn bằng được cấp, góp phần giải quyết tình trạng tồn đọng kéo dài nhiều năm. Số đơn đăng ký sáng chế trong nước tăng 36%, còn số văn bằng được cấp tăng hơn 134%, cho thấy năng lực đổi mới sáng tạo đang dần được nâng cao và chuyển hóa thành tài sản trí tuệ có giá trị, thúc đẩy phát triển kinh tế.

Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 nêu rõ, các lực lượng chức năng ra quân, tập trung nguồn lực, tập trung triển khai thực hiện ngay các biện pháp cần thiết đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7/5/2026 đến ngày 30/5/2026, thực hiện nghiêm các quy định pháp luật và xử lý nghiêm các vi phạm theo tinh thần không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Đặc biệt, kiểm tra việc chấp hành quy định về bản quyền chương trình máy tính tại các doanh nghiệp và bản quyền phim, âm nhạc, chương trình truyền hình, trò chơi điện tử trên môi trường mạng; tập trung xử lý ngay hoặc chuyển cơ quan có thẩm quyền để xử lý theo quy định các vụ việc vi phạm nghiêm trọng. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, kiểm soát, giám sát, xử lý nghiêm các vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là sở hữu công nghiệp, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, bảo đảm số vụ việc được xử lý tăng ít nhất 20% so với tháng 5/2025.

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389), các địa phương thành lập ngay Tổ công tác liên ngành, do Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố làm Tổ trưởng. Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả điều phối công tác phối hợp liên ngành; tăng cường kiểm tra, đôn đốc các bộ, ngành, địa phương kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc; xử lý nghiêm các vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trọng điểm.

Sau ngày 30/5/2026, các bộ, cơ quan, địa phương rà soát, đánh giá tình hình thực hiện và tiếp tục tăng cường, nâng cao hiệu quả thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp đề ra trong các lĩnh vực liên quan và trên phạm vi cả nước, bảo đảm công tác đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được thực hiện thường xuyên, liên tục, có hệ thống, trọng tâm, trọng điểm, đạt được các mục tiêu, yêu cầu đề ra.

Với định hướng lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực tăng trưởng, việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu hội nhập, mà còn là chìa khóa để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia của Việt Nam trong kỷ nguyên kinh tế tri thức.