Tái tổ chức hệ thống viện trợ sau khi giải thể USAID

Theo hãng tin AP, ngày 21/3, các trung tâm này sẽ hoạt động dưới sự quản lý của Cục Ứng phó Thảm họa và Nhân đạo mới thành lập, cơ quan sẽ tiếp nhận một phần chức năng trước đây do USAID đảm nhiệm. Trụ sở chính của cục đặt tại Washington với khoảng 200 nhân sự, trong khi các hoạt động thực địa sẽ do mạng lưới trung tâm khu vực trực tiếp điều hành.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump vấp phải nhiều chỉ trích từ các tổ chức cứu trợ quốc tế, sau quyết định đóng cửa USAID - cơ quan từng đóng vai trò chủ lực trong việc cung cấp viện trợ nước ngoài của Mỹ suốt nhiều thập kỷ.

Cục mới sẽ chỉ tập trung vào các tình huống khẩn cấp và thiên tai, đồng thời trực thuộc một văn phòng lớn hơn chịu trách nhiệm điều phối toàn bộ hoạt động viện trợ nước ngoài của Mỹ. Theo đánh giá của giới quan sát, đây là sự thay đổi đáng kể trong cách tiếp cận viện trợ, khi Washington chuyển trọng tâm từ các chương trình phát triển dài hạn sang phản ứng nhanh trước khủng hoảng.

Thách thức về hiệu quả và phạm vi hỗ trợ

Theo kênh CNN, những thay đổi trong chính sách viện trợ của Mỹ và các nước phát triển đang làm dấy lên lo ngại sâu sắc về hệ lụy nhân đạo trên toàn cầu. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí y khoa The Lancet cho thấy, nếu xu hướng cắt giảm viện trợ tiếp diễn, thế giới có thể ghi nhận thêm khoảng 9,4 triệu ca tử vong vào năm 2030, trong đó có tới 2,5 triệu trẻ em dưới 5 tuổi. Kịch bản xấu hơn thậm chí có thể đẩy con số này lên 22,6 triệu người.

Việc Mỹ chuyển sang mô hình ứng phó tập trung vào các tình huống khẩn cấp thông qua mạng lưới trung tâm khu vực cũng làm dấy lên tranh luận về tính hiệu quả lâu dài của hệ thống viện trợ mới. Trong khi các trung tâm được kỳ vọng giúp rút ngắn thời gian phản ứng trước thiên tai và khủng hoảng, nhiều chuyên gia cho rằng việc thu hẹp các chương trình phát triển dài hạn có thể khiến những vấn đề cốt lõi như y tế cộng đồng, dinh dưỡng và giảm nghèo không được giải quyết triệt để.

Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng viện trợ phát triển từng đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố hệ thống y tế tại các quốc gia dễ tổn thương, giúp giảm mạnh tỷ lệ tử vong do bệnh truyền nhiễm và suy dinh dưỡng trong hai thập kỷ qua. Do đó, việc cắt giảm nguồn lực và chuyển trọng tâm sang hỗ trợ ngắn hạn có nguy cơ làm suy yếu những thành quả này, đặc biệt khi nhiều quốc gia vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn tài trợ quốc tế.

Trong bối cảnh đó, dù mô hình trung tâm khu vực có thể nâng cao năng lực ứng phó tức thời, giới quan sát cho rằng hiệu quả tổng thể của chính sách mới sẽ phụ thuộc vào khả năng cân bằng giữa cứu trợ khẩn cấp và duy trì các chương trình hỗ trợ dài hạn, yếu tố được xem là nền tảng để giảm thiểu rủi ro nhân đạo trong tương lai.

Dù vậy, phía Mỹ cho rằng các mô hình viện trợ cũ kém hiệu quả và tạo ra sự phụ thuộc, nhấn mạnh chiến lược mới sẽ ưu tiên thương mại và đầu tư thay vì hỗ trợ trực tiếp. Tuy nhiên, giới quan sát nhận định khoảng trống do việc cắt giảm viện trợ để lại khó có thể được bù đắp trong ngắn hạn, đặc biệt tại các khu vực dễ tổn thương nhất.

Cắt giảm viện trợ nhưng vẫn duy trì cam kết quốc tế

Trong những năm gần đây, chính quyền Mỹ đã cắt giảm mạnh ngân sách viện trợ nước ngoài, đặc biệt đối với các chương trình liên quan đến biến đổi khí hậu và công bằng xã hội. Tuy nhiên, Washington vẫn duy trì một số cam kết đa phương quan trọng.

Cuối năm ngoái, Mỹ công bố khoản đóng góp trị giá 2 tỷ USD cho Văn phòng Điều phối Các vấn đề Nhân đạo của Liên hợp quốc (OCHA), nhằm hỗ trợ các quốc gia đang đối mặt với khủng hoảng thông qua các tổ chức và chương trình cụ thể.

Khoản tài trợ này sẽ được phân bổ có mục tiêu, tập trung vào những khu vực và nhóm dân cư chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi xung đột, thiên tai và các tình huống khẩn cấp khác.

Hệ thống 12 trung tâm khu vực được thiết kế nhằm tăng tốc độ phản ứng và cải thiện khả năng điều phối tại chỗ. Các trung tâm sẽ đặt tại nhiều khu vực trọng điểm, bao gồm Miami (Mỹ), Bogota (Colombia), Guatemala City, Santo Domingo (Cộng hòa Dominica), Kyiv (Ukraine), Amman (Jordan), Addis Ababa (Ethiopia), Nairobi (Kenya), Dakar (Senegal), Bangkok, Dhaka (Bangladesh) và Manila (Philippines).

Việc phân bổ này cho thấy Mỹ đang ưu tiên các khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, xung đột hoặc bất ổn nhân đạo, đồng thời tận dụng vị trí địa lý để rút ngắn thời gian triển khai cứu trợ.

Giới chuyên gia nhận định, mô hình trung tâm khu vực có thể giúp Mỹ nâng cao hiệu quả phản ứng trong các tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, việc thu hẹp phạm vi viện trợ dài hạn cũng đặt ra câu hỏi về vai trò lâu dài của Washington trong các nỗ lực phát triển toàn cầu.