Tại Lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài phát biểu truyền cảm hứng, mang tính định hướng chiến lược đối với giáo dục đại học Việt Nam. Nhân dịp này, phóng viên TTXVN đã có cuộc trò chuyện với Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức, nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Khoa học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội về những thông điệp cốt lõi có ý nghĩa định hướng lâu dài và những đột phá để hiện thực hóa khát vọng phát triển Đại học Quốc gia Hà Nội trong giai đoạn tới.

Vươn lên thành đại học đổi mới sáng tạo

Thưa Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức, bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội đã gửi gắm nhiều kỳ vọng lớn đối với giáo dục đại học nước nhà. Theo Giáo sư, đâu là thông điệp cốt lõi có ý nghĩa định hướng lâu dài đối với sự phát triển của Đại học Quốc gia Hà Nội?

Theo tôi, thông điệp cốt lõi trong bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là: Đại học Quốc gia Hà Nội phải ý thức sâu sắc hơn nữa sứ mệnh “quốc gia” của mình, trở thành trung tâm tinh hoa, trụ cột học thuật, lực lượng tiên phong về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân tài cho đất nước.

Điểm rất sâu sắc là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không chỉ nhìn Đại học Quốc gia Hà Nội như một cơ sở giáo dục có bề dày 120 năm truyền thống, mà đặt trong mối quan hệ trực tiếp với vận mệnh phát triển quốc gia.

Trong kỷ nguyên mới, cạnh tranh giữa các quốc gia trước hết là cạnh tranh về tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực. Vì vậy, Đại học Quốc gia Hà Nội không thể chỉ dừng ở vai trò đào tạo và nghiên cứu truyền thống, mà phải vươn lên thành đại học đổi mới sáng tạo, có năng lực tạo tri thức mới, phát triển công nghệ chiến lược, giải quyết các bài toán lớn của đất nước và hội nhập sâu với chuẩn mực quốc tế.

Tôi cho rằng, thông điệp quan trọng nhất là truyền thống 120 năm phải được chuyển hóa thành động lực hành động; phải được thể hiện bằng đóng góp thiết thực, nhất là về khoa học cơ bản, các công nghệ cao, công nghệ chiến lược và sự phát triển của Đại học Quốc gia Hà Nội phải gắn liền với khát vọng vươn lên của dân tộc Việt Nam.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh yêu cầu xây dựng Đại học Quốc gia Hà Nội phải vươn lên thành một đại học tinh hoa hiện đại, đa ngành, đa lĩnh vực, vận hành theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo và có năng lực dẫn dắt quốc gia. Theo Giáo sư, Đại học Quốc gia Hà Nội cần tập trung vào những đột phá nào để hiện thực hóa yêu cầu này trong giai đoạn tới?

Để hiện thực hóa yêu cầu này, theo tôi Đại học Quốc gia Hà Nội cần tập trung vào một số đột phá then chốt.

Trước hết, phải tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế và cơ chế tự chủ. Đại học muốn sáng tạo thì không thể bị trói buộc bởi những cơ chế hành chính quá cứng nhắc. Tự chủ đại học phải đi liền với trách nhiệm giải trình, nhưng trách nhiệm giải trình không nên biến thành thủ tục hóa. Luật giáo dục đã có Điều 12 Quy định về tự chủ cao của Đại học Quốc gia Hà Nội, nhưng các chính sách quy định của các bộ, ngành triển khai điều này của Luật còn chậm và chưa thực sự “cởi trói” mạnh mẽ. Đại học Quốc gia Hà Nội cần được trao quyền chủ động cao hơn trong học thuật, tuyển dụng, đãi ngộ nhân tài, đặt hàng nghiên cứu, hợp tác quốc tế, sử dụng tài sản công, thành lập doanh nghiệp khoa học - công nghệ và phân bổ nguồn lực nội bộ. Một đại học quốc gia muốn cạnh tranh với các đại học hàng đầu châu Á và thế giới thì cần có cơ chế đủ mạnh, đủ linh hoạt và đủ khác biệt.

Thứ hai, Đại học Quốc gia Hà Nội phải vận hành theo mục tiêu, chất lượng, kết quả đầu ra và tác động xã hội; giảm tư duy hành chính, tăng tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình. Thực hiện tốt mô hình “One VNU - một Đại học Quốc gia Hà Nội” nhưng quản trị, điều hành và khai thác thật hiệu quả thế mạnh của các trường đại học, viện nghiên cứu thành viên.

Thứ ba, cần đầu tư có trọng điểm cho các lĩnh vực mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn, năng lượng mới, công nghệ xanh và khoa học bền vững. Đây phải là những lĩnh vực tạo ra công nghệ lõi, công nghệ nguồn và sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam.

Thứ tư, một đại học tinh hoa phải có tiềm lực khoa học công nghệ mạnh, có nhiều nhà khoa học lỗi lạc, là nơi hội tụ được các nhà khoa học xuất sắc, chuyên gia công nghệ đầu ngành, giảng viên giỏi, sinh viên ưu tú và cả các trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Muốn vậy, cần cơ chế đãi ngộ, sử dụng và trọng dụng nhân tài đủ mạnh.

Thứ năm, đột phá về liên kết bốn nhà: Đại học – Nhà nước – doanh nghiệp, địa phương và nhà khoa học. Tri thức đại học phải được chuyển hóa thành chính sách tốt hơn, công nghệ hữu ích hơn, doanh nghiệp mạnh hơn và địa phương phát triển hơn. Đại học Quốc gia Hà Nội cần trở thành “túi khôn” của quốc gia trong các quyết sách chiến lược.

Cuối cùng là đột phá về không gian phát triển Hòa Lạc. Khu đô thị Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc cần được xây dựng thành hệ sinh thái đại học – công nghệ – đổi mới sáng tạo hiện đại, kết nối chặt chẽ với Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, tạo môi trường để đào tạo, nghiên cứu, khởi nghiệp và chuyển giao công nghệ cùng phát triển.

Đổi mới giáo dục theo hướng khai phóng, liên ngành, hiện đại

Với vai trò là đại học hàng đầu cả nước, theo Giáo sư, Đại học Quốc gia Hà Nội cần làm gì để vừa giữ vững vị thế học thuật, vừa góp phần giải quyết những bài toán lớn của đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới?

Để triển khai hiệu quả các chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, tôi đề xuất một số nhóm giải pháp cụ thể như sau:

Một là, xây dựng chương trình hành động 5 năm cho Đại học Quốc gia Hà Nội sau chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, trong đó xác định rõ các mục tiêu đến năm 2030: nhóm ngành nào vào top châu Á, nhóm ngành nào phấn đấu top 100 thế giới, trung tâm nghiên cứu nào đạt chuẩn quốc tế, sản phẩm công nghệ nào phải hình thành, chính sách nào phải được tư vấn, doanh nghiệp khoa học - công nghệ nào phải được ươm tạo.

Hai là, thành lập các chương trình nghiên cứu trọng điểm quốc gia đặt tại Đại học Quốc gia Hà Nội, gắn với các lĩnh vực công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ sinh học, năng lượng mới, dữ liệu lớn và chuyển đổi số. Mỗi chương trình cần có cơ chế tài chính nhiều năm, hội đồng khoa học quốc tế, mục tiêu sản phẩm rõ ràng và sự tham gia của doanh nghiệp.

Ba là, ban hành cơ chế đặc thù cho Đại học Quốc gia Hà Nội về tài chính, nhân lực, hoạt động khoa học công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nhà khoa học phải được hưởng lợi xứng đáng từ kết quả nghiên cứu. Phòng thí nghiệm phải có quyền hình thành doanh nghiệp spin-off. Sinh viên và nghiên cứu sinh phải được tham gia các dự án thật, sản phẩm thật, bài toán thật. Đại học Quốc gia cũng phải có Quy chế đào tạo đặc thù, với những chương trình thí điểm, mô hình thí điểm, có những điểm khác biệt với Quy chế của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Bốn là, thiết lập hệ thống đánh giá đại học theo tác động. Cần đánh giá không chỉ số lượng công bố, mà cả chất lượng học thuật, số trích dẫn, bằng sáng chế, chuyển giao công nghệ, doanh thu từ đổi mới sáng tạo, số doanh nghiệp khởi nguồn từ đại học, số chính sách được tư vấn, số sinh viên có việc làm chất lượng cao và mức độ đóng góp cho địa phương, doanh nghiệp, quốc gia.

Năm là, đầu tư có trọng điểm cho khoa học cơ bản. Không có khoa học cơ bản mạnh thì không thể có công nghệ lõi, công nghệ nguồn. Những lĩnh vực như toán học, vật lý, hóa học, sinh học, khoa học vật liệu, cơ học, khoa học máy tính, khoa học giáo dục, khoa học xã hội và nhân văn phải được coi là nền móng của năng lực tự chủ tri thức quốc gia.

Sáu là, đổi mới mạnh chương trình đào tạo theo mô hình liên ngành. Các bài toán hiện đại không nằm gọn trong một ngành. AI cần toán học, khoa học máy tính, đạo đức, luật và quản trị. Bán dẫn cần vật lý, vật liệu, điện tử, thiết kế vi mạch và công nghiệp chế tạo. Phát triển bền vững cần kỹ thuật, kinh tế, xã hội học, môi trường và chính sách công. Vì vậy, đại học phải phá bỏ các “bức tường cứng” giữa các ngành để tạo ra chương trình đào tạo linh hoạt hơn.

Bảy là, xây dựng văn hóa học thuật lành mạnh, trung thực và khát vọng. Một đại học lớn phải có tự do học thuật, tranh luận học thuật, liêm chính khoa học và tinh thần phụng sự. Người thầy phải truyền cho sinh viên không chỉ kiến thức, mà còn niềm tin vào khoa học, ý thức trách nhiệm với đất nước và khát vọng vươn lên bằng trí tuệ Việt Nam.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng đề cập đến khát vọng xây dựng nền giáo dục tiên tiến, hội nhập nhưng vẫn đậm bản sắc dân tộc. Giáo sư nhìn nhận như thế nào về trách nhiệm của Đại học Quốc gia Hà Nội trong việc đào tạo thế hệ trí thức trẻ vừa có năng lực toàn cầu, vừa có tinh thần phụng sự đất nước?

Đây là một yêu cầu rất sâu sắc. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, nhiệm vụ của Đại học Quốc gia Hà Nội không chỉ là đào tạo người học có tri thức, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực cạnh tranh toàn cầu, mà còn phải hình thành một thế hệ trí thức trẻ có bản lĩnh văn hóa, có trách nhiệm xã hội và có khát vọng phụng sự đất nước.

Năng lực toàn cầu là rất quan trọng. Sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội phải giỏi chuyên môn, thành thạo ngoại ngữ, làm chủ công nghệ, có tư duy phản biện, năng lực sáng tạo, khả năng làm việc trong môi trường quốc tế. Nhưng nếu chỉ có năng lực toàn cầu mà thiếu căn cốt văn hóa, thiếu tình yêu đất nước, thiếu ý thức trách nhiệm với cộng đồng thì chưa thể gọi là trí thức Việt Nam đúng nghĩa.

Đại học Quốc gia Hà Nội có trách nhiệm đào tạo những con người vừa hội nhập sâu với thế giới, vừa hiểu sâu về Việt Nam; vừa có khả năng tiếp cận tri thức nhân loại, vừa biết chuyển hóa tri thức đó để giải quyết những vấn đề của đất nước. Đó là những người có thể làm việc ở bất cứ đâu trên thế giới, nhưng luôn mang trong mình ý thức đóng góp cho Tổ quốc.

Tôi cho rằng, muốn làm được điều đó, Đại học Quốc gia Hà Nội cần tiếp tục đổi mới giáo dục theo hướng khai phóng, liên ngành, hiện đại; đồng thời, coi trọng giáo dục lý tưởng, đạo đức, văn hóa, lịch sử dân tộc và trách nhiệm công dân. Mỗi sinh viên phải được nuôi dưỡng không chỉ bằng tri thức khoa học, mà còn bằng tinh thần phụng sự, tự trọng dân tộc và khát vọng đưa Việt Nam vươn lên.

Đúng như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhấn mạnh, mỗi cán bộ, giảng viên, học sinh, sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội cần ý thức rằng mình đang góp phần đại diện cho trí tuệ, văn hóa và phẩm giá Việt Nam trong các hoạt động học thuật, đối ngoại và giao lưu quốc tế. Vì vậy, trách nhiệm của Đại học Quốc gia Hà Nội là đào tạo một thế hệ trí thức trẻ không chỉ giỏi để thành công cho bản thân, mà còn giỏi để phụng sự đất nước, đóng góp cho nhân dân và làm rạng danh trí tuệ Việt Nam.

Nhìn từ dấu mốc 120 năm hình thành và phát triển, Giáo sư kỳ vọng điều gì về vị thế của Đại học Quốc gia Hà Nội trong khu vực và thế giới vào những thập niên tới?

Từ dấu mốc 120 năm, tôi kỳ vọng Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ không chỉ tiếp tục giữ vai trò đại học hàng đầu của Việt Nam, là biểu tượng rực rỡ nhất của trí tuệ Việt Nam, mà sẽ vươn lên trở thành một trung tâm học thuật, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo có uy tín cao trong khu vực và thế giới.

Tổng Bí thư đã nêu mục tiêu rất rõ: Đến năm 2030, Đại học Quốc gia Hà Nội thuộc nhóm 100 đại học hàng đầu châu Á; đến năm 2035, thuộc nhóm 300 đại học hàng đầu thế giới; đồng thời có một số ngành mũi nhọn đứng trong nhóm 100 toàn cầu. Đây là mục tiêu lớn, nhưng hoàn toàn cần thiết trong bối cảnh yêu cầu đặt ra của Nghị quyết 57 và Nghị quyết 71 như hiện nay - Việt Nam cần có những đại học xuất sắc, tinh hoa, đủ sức dẫn dắt phát triển quốc gia trong kỷ nguyên tri thức.

Tôi kỳ vọng trong những thập niên tới, Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ trở thành nơi hội tụ các nhà khoa học lỗi lạc, các nhà khoa học xuất sắc, các nhóm nghiên cứu mạnh, các chương trình đào tạo tinh hoa và các trung tâm công nghệ cao, công nghệ chiến lược; là địa chỉ mà Nhà nước, doanh nghiệp, địa phương và xã hội tìm đến khi cần tri thức, nhân lực chất lượng cao và luận cứ khoa học cho các quyết sách lớn.

Vị thế quốc tế của một đại học không chỉ nằm ở thứ hạng, mà còn ở năng lực tạo tri thức mới, công bố những nghiên cứu có ảnh hưởng, làm chủ công nghệ lõi, đào tạo nhân tài, thu hút học giả quốc tế và đóng góp thực chất cho đất nước. Đại học Quốc gia Hà Nội cần tiếp tục phấn đấu để tỏa sáng biểu tượng của trí tuệ Việt Nam: hiện đại, khai phóng, sáng tạo, hội nhập sâu rộng nhưng vẫn mang bản sắc và trách nhiệm quốc gia.

Tôi tin rằng, với truyền thống 120 năm, với nền tảng học thuật đa ngành, với đội ngũ trí thức lớn và với sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước, Đại học Quốc gia Hà Nội có đủ điều kiện để vươn lên mạnh mẽ, trở thành một trong những đại học hàng đầu ở châu Á và từng bước khẳng định vị thế trong nhóm các đại học hàng đầu thế giới.

Trân trọng cảm ơn Giáo sư, Tiến sĩ khoa học!