Hãng tin Reuters (Anh) dẫn hai nguồn tin Iran cho hay ông Mojtaba Khamenei - 56 tuổi, con trai thứ hai của Đại giáo chủ Ali Khamenei - đã sống sót sau các cuộc không kích phối hợp của Mỹ và Israel ngày 28/2. Theo các nguồn tin này, giới lãnh đạo Iran hiện coi ông Mojtaba là ứng viên tiềm năng kế nhiệm.

Cho tới nay, vẫn chưa có thông tin chính thức xác nhận việc bổ nhiệm. Thông báo có thể được đưa ra sau lễ tang ông Ali Khamenei, đã bị hoãn lại ngày 4/3.

Từ Mashhad đến trung tâm quyền lực

Sinh ra tại thành phố Mashhad, ông Mojtaba lớn lên trong giai đoạn cha ông tham gia lãnh đạo phong trào chống Shah trước cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Năm 17 tuổi, ông tham gia phục vụ trong cuộc chiến Iran - Iraq.

Sau khi tốt nghiệp phổ thông, ông theo học thần học tại các chủng viện ở Qom - trung tâm đào tạo thần học Shiite của Iran. Phải đến cuối thập niên 1990, ông Mojtaba mới bắt đầu được nhìn nhận như một nhân vật có ảnh hưởng độc lập trong nội bộ chính trường.

Sau thất bại nặng nề của ứng viên bảo thủ Ali Akbar Nategh Nuri trong cuộc bầu cử tổng thống năm 1997 (chỉ giành 25% số phiếu), nhiều nhóm bảo thủ cho rằng cần tái cấu trúc tổ chức. Ông Mojtaba khi đó được xem là nhân tố trung tâm trong quá trình này, góp phần định hình lại mạng lưới quyền lực theo hướng củng cố phe bảo thủ.

Từ một giáo sĩ trẻ ít được chú ý, ông Mojtaba dần trở thành nhân vật có ảnh hưởng trong mạng lưới chính trị. Trong nhiều năm, dù không giữ chức vụ chính thức trong chính quyền, ông được coi là “người gác cổng”, kiểm soát lối tiếp cận với lãnh tụ tối cao. Ảnh hưởng của ông chủ yếu diễn ra phía sau hậu trường, thông qua các kênh không chính thức nhưng có sức nặng thực tế.

Năm 2022, ông được phong tước hiệu ayatollah - điều kiện quan trọng để có thể đảm nhiệm vị trí lãnh tụ tối cao theo chuẩn mực tôn giáo của hệ thống. Cùng thời điểm, ông thường xuyên xuất hiện bên cạnh cha trong các cuộc họp chính trị, được cho là có ảnh hưởng tại Đài Phát thanh - Truyền hình Cộng hòa Hồi giáo Iran, đồng thời tham gia quản lý hệ thống tài chính quy mô lớn của gia đình.

Những đồng minh chính trị thân cận của ông gồm Ahmad Vahidi - tân Tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), Hossein Taeb - cựu lãnh đạo cơ quan tình báo IRGC, và Mohammad Bagher Ghalibaf - Chủ tịch Quốc hội Iran đương nhiệm.

Trong hơn một thập kỷ qua, đã xuất hiện nhiều đồn đoán về khả năng ông Mojtaba kế vị cha. Những suy đoán này càng gia tăng sau khi Tổng thống Ebrahim Raisi - một đồng minh thân cận của ông Ali Khamenei - thiệt mạng trong vụ rơi trực thăng năm 2024.

Hậu thuẫn từ IRGC và lợi thế quyền lực

Một số nguồn tin cho rằng ông Mojtaba là lựa chọn được ủng hộ bởi IRGC - lực lượng có ảnh hưởng lớn trong hệ thống chính trị và an ninh Iran.

Trong cấu trúc quyền lực của Cộng hòa Hồi giáo, sự ủng hộ của IRGC có thể tạo ra lợi thế đáng kể trong các quyết định mang tính chiến lược. Mối quan hệ mật thiết với lực lượng này giúp ông Mojtaba có thêm đòn bẩy quyền lực trong giai đoạn chuyển tiếp nhạy cảm.

Ông Kasra Aarabi, Giám đốc nghiên cứu về IRGC tại tổ chức United Against Nuclear Iran có trụ sở tại Mỹ, nhận định ông Mojtaba có sự ủng hộ đáng kể trong lực lượng này, đặc biệt ở nhóm thế hệ trẻ theo đường lối cứng rắn.

“Nếu ông Mojtaba còn sống, khả năng ông kế nhiệm là rất cao”, ông Aarabi nói, đồng thời cho rằng ông đã hoạt động như một “lãnh tụ tối cao thu nhỏ”.

Cơ chế lựa chọn lãnh tụ tối cao

Theo hiến pháp Iran, lãnh tụ tối cao có tiếng nói quyết định trong các vấn đề hệ trọng của quốc gia, bao gồm chính sách đối ngoại và chương trình hạt nhân.

Việc lựa chọn người kế nhiệm thuộc thẩm quyền của Hội đồng Chuyên gia gồm 88 thành viên. Theo các nguồn tin, cơ quan này đang cân nhắc sáu ứng viên.

Tờ The Guardian (Anh) dẫn lời ông Seyed Khatani, thành viên hội đồng, cho biết họ đang sắp có quyết định cuối cùng. Một thành viên khác, Giáo sĩ Ahmad Khatami, cũng xác nhận thông tin trên và cho biết kết quả sẽ sớm được công bố, song không nêu tên cụ thể.

Trong bối cảnh đó, việc ông Mojtaba có mạng lưới hậu thuẫn trong giới bảo thủ và IRGC được xem là một trong những yếu tố có thể ảnh hưởng tới cán cân nội bộ. Nếu ông được lựa chọn, giới quan sát nhận định đây sẽ là tín hiệu cho thấy Iran chưa có ý định điều chỉnh đáng kể đường lối đối ngoại, đặc biệt trong quan hệ với Mỹ.

Tranh cãi và sức ép quốc tế

Khả năng kế nhiệm theo yếu tố gia đình từ lâu vấp phải sự phản đối của phe cải cách. Cựu Thủ tướng Iran Mir Hossein Mousavi năm 2022 từng đặt câu hỏi về các đồn đoán kéo dài nhiều năm.

Ông Mojtaba cũng bị các lực lượng cải cách chỉ trích liên quan đến việc trấn áp các cuộc biểu tình năm 2009 sau bầu cử tổng thống. Chính trị gia cải cách Mostafa Tajzadeh từng cáo buộc vụ án của ông và vợ - bà Fakhr al-Sadat Mohtashamipour - chịu sự giám sát trực tiếp của ông Mojtaba.

Năm 2019, Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với ông Mojtaba, cho rằng ông đại diện cho lãnh tụ tối cao trong tư cách chính thức dù không nắm giữ chức vụ nhà nước.

Được đánh giá có quan điểm cứng rắn với phương Tây, ông Mojtaba được cho là không phải ứng viên mà Tổng thống Mỹ Donald Trump mong muốn. Ông Trump từng nói kịch bản tồi tệ nhất là người kế nhiệm “cũng cứng rắn như người tiền nhiệm”.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 4/3 nhận định việc ông Mojtaba được lựa chọn khó có thể làm thay đổi quan điểm của Mỹ về Iran.

Nếu trở thành lãnh tụ tối cao, ông sẽ phải đối mặt với sức ép từ các lệnh trừng phạt của Mỹ, những thách thức kinh tế trong nước và nguy cơ bất ổn xã hội.

Ngày 3/3, Israel tiến hành không kích một tòa nhà tại Qom - nơi Hội đồng Chuyên gia dự kiến họp. Theo các kênh truyền thông có liên hệ với IRGC, tòa nhà không có người vào thời điểm xảy ra vụ tấn công.

Vợ của ông Mojtaba đã thiệt mạng trong các cuộc không kích ngày 28/2. Bà là con gái của cựu Chủ tịch Quốc hội Gholamali Haddadadel.

Việc ông Mojtaba nổi lên như ứng viên hàng đầu không chỉ là câu chuyện kế vị trong một gia tộc quyền lực, mà còn phản ánh cán cân nội bộ giữa các dòng bảo thủ, vai trò của IRGC trong cấu trúc quyền lực và hướng đi chiến lược của Iran trong giai đoạn nhiều biến động.

Nếu được lựa chọn, ông Mojtaba sẽ kế thừa không chỉ vị trí lãnh tụ tối cao, mà còn toàn bộ hệ thống quyền lực được xây dựng suốt hơn ba thập kỷ dưới thời cố lãnh tụ Ali Khamenei.

Trong bối cảnh căng thẳng khu vực leo thang và quan hệ với phương Tây tiếp tục đối đầu, quyết định của Hội đồng Chuyên gia sẽ không chỉ định hình tương lai chính trị của một cá nhân, mà còn có thể tác động sâu rộng tới quỹ đạo của Iran trong nhiều năm tới.