Khi một băng đảng ma túy tìm đến cửa hàng bán thuốc lá điện tử ở miền Bắc Mexico, các chủ cửa hàng hiểu rằng mình không có lựa chọn nào khác. Hai nhân viên bị bắt cóc, bịt mắt và buộc phải liên lạc với ông chủ. Thông điệp của băng đảng rất rõ ràng: cửa hàng sẽ bị “tiếp quản” và chỉ được phép bán hàng trực tuyến ra ngoài bang.

“Họ không đến để hỏi bạn có muốn nhượng lại việc kinh doanh hay không. Họ đến để nói cho bạn biết điều gì sắp xảy ra”, một chủ cửa hàng, 27 tuổi và đã sang Mỹ sinh sống, kể lại với điều kiện giấu tên vì lo sợ bị trả thù.

Theo hãng tin AP, vụ việc xảy ra đầu năm 2022 khi thuốc lá điện tử vẫn còn hợp pháp tại Mexico và là một thị trường trị giá khoảng 1,5 tỷ USD. Nhưng đầu năm nay, chính phủ Mexico chính thức cấm buôn bán, dù chưa cấm sử dụng, các sản phẩm này. Nhiều chuyên gia cho rằng động thái đó đang giúp các tổ chức tội phạm củng cố quyền kiểm soát đối với toàn bộ thị trường.

“Cấm đoán đồng nghĩa với việc trao thị trường vào tay các nhóm phi nhà nước”, bà Zara Snapp, Giám đốc Viện Ría tại Mexico, chuyên nghiên cứu chính sách ma túy ở Mỹ Latin, nhận định. Trong bối cảnh tham nhũng và bạo lực gắn liền với các băng đảng vẫn phổ biến, lệnh cấm có thể phản tác dụng. Theo luật sư Alejandro Rosario, người đại diện cho nhiều cửa hàng thuốc lá điện tử, đây còn là nguồn thu “ít bị để mắt” từ phía Mỹ, bởi thuốc lá điện tử vẫn hợp pháp tại nước này.

Từ chiến dịch cấm đoán đến kẽ hở pháp lý

Trong khi thuốc lá điện tử được quản lý hợp pháp tại Mỹ và châu Âu, ít nhất tám quốc gia Mỹ Latin đã ban hành lệnh cấm. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ủng hộ xu hướng siết chặt quản lý, do lo ngại tình trạng thanh thiếu niên sử dụng ngày càng tăng. Tại Mexico, cựu Tổng thống Andrés Manuel López Obrador là người phản đối mạnh mẽ thuốc lá điện tử và từng ban hành lệnh cấm nhập khẩu, buôn bán.

Sau khi Tòa án Tối cao Mexico phán quyết lệnh cấm này là vi hiến, ông López Obrador thúc đẩy sửa đổi hiến pháp. Đề xuất đó được thông qua vào tháng 1/2025, dưới thời người kế nhiệm là Tổng thống Claudia Sheinbaum. Thuốc lá điện tử bị xếp chung nhóm với fentanyl - loại opioid tổng hợp cực mạnh - điều mà nhiều luật sư cho là hoàn toàn mất cân đối.

Tuy nhiên, việc thiếu luật hướng dẫn thi hành đã tạo ra khoảng trống pháp lý. Thuốc lá điện tử vẫn tiếp tục tràn vào Mexico từ Trung Quốc, quốc gia sản xuất lớn nhất thế giới, và từ Mỹ. Đến cuối năm ngoái, các sản phẩm này vẫn được bày bán công khai tại nhiều cửa hàng và trên mạng, dù chính quyền đã tăng cường các cuộc đột kích và tịch thu, trong đó có vụ thu giữ 130.000 thiết bị tại cảng Lazaro Cardenas hồi tháng 2.

Tháng 12, kẽ hở pháp lý cuối cùng cũng bị đóng lại. Một đạo luật mới cấm gần như mọi hoạt động liên quan đến thuốc lá điện tử, trừ việc sử dụng, với mức phạt tiền lớn và án tù lên đến 8 năm. Nhiều tiểu thương lập tức đóng cửa vì sợ rủi ro pháp lý, dù thuốc lá điện tử từng chiếm phần lớn thu nhập của họ.

Băng đảng “thâu tóm” thị trường ngầm

Trong thời gian các quy định được hoàn thiện, tội phạm có tổ chức đã nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng tại các bang phía Bắc và những thành phố lớn như Guadalajara hay Mexico City. Một số nhóm thậm chí dán tem, nhãn riêng lên sản phẩm để khẳng định “thương hiệu”, gợi nhớ đến cách chúng đóng dấu trên các viên fentanyl.

Theo luật sư Rosario, nhiều người bán đã bị đe dọa, tống tiền và buộc phải rút khỏi thị trường. Một số khác, đặc biệt tại Sinaloa, chấp nhận bán hàng do băng đảng cung cấp, đổi lại là “bảo kê” trước sự kiểm tra của chính quyền. “Tôi đã mất khoảng 40% khách hàng”, ông nói.

Một báo cáo gần đây của tổ chức phi chính phủ Defensorxs cho biết nhiều băng đảng, trong đó có các nhóm lớn, đang tham gia đóng gói lại thuốc lá điện tử nhập từ châu Á, biến thị trường này thành một nhánh mới trong nền kinh tế ngầm. Việc không có kiểm soát chất lượng làm dấy lên lo ngại về các sản phẩm bị pha trộn, tương tự những gì đã xảy ra với các loại ma túy bất hợp pháp khác.

Hệ quả trái chiều

Ngay ngày hôm sau khi lệnh cấm có hiệu lực, chính quyền đã trưng bày hơn 50.000 thiết bị bị tịch thu tại quảng trường trung tâm Mexico City, coi đây là bước đi cần thiết để bảo vệ giới trẻ. Tuy nhiên, nhiều luật sư và nhà nghiên cứu cho rằng cách tiếp cận này phản tác dụng.

“Cấm đoán khiến sản phẩm trở nên hấp dẫn hơn”, một luật sư chuyên về thuốc lá điện tử nói, cảnh báo rằng giờ đây chính những kẻ bán cocaine, fentanyl hay cần sa cũng sẵn sàng bán thuốc lá điện tử, không quan tâm người mua có phải trẻ vị thành niên hay không.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy kết quả rất khác nhau. Brazil cấm thuốc lá điện tử từ năm 2009 nhưng việc sử dụng trong giới trẻ vẫn phổ biến. Ngược lại, tại Mỹ - nơi sản phẩm không bị cấm - tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng đã giảm xuống mức thấp nhất trong một thập kỷ vào năm 2024 nhờ siết chặt quản lý. Theo Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) và phần lớn giới khoa học, thuốc lá điện tử ít gây hại hơn nhiều so với thuốc lá truyền thống.

Trong khi mục tiêu của Mexico là bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ, lệnh cấm toàn diện đang vô tình trao một thị trường sinh lợi khác cho các băng đảng ma túy. Với nhiều người trong ngành, viễn cảnh thị trường thuốc lá điện tử hoàn toàn rơi vào tay tội phạm có tổ chức chỉ còn là vấn đề thời gian.