Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Mexico, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu chiến lược về phát triển quốc gia Mexico (CEDI) Carlos Heredia cho biết khi giá nhiên liệu thế giới tăng mạnh do căng thẳng tại Trung Đông, chính phủ nước này đã lựa chọn cách xử lý đồng thời ở cả hai đầu: bảo đảm nguồn cung và điều tiết nhu cầu tiêu dùng. Trong khi đó, Tập đoàn Dầu khí quốc gia Mexico (Pemex) tăng cường thuê tàu để nhập khẩu thêm nhiên liệu đã tinh chế và đưa về qua các cảng trọng điểm. Đây được xem là bước đệm, giúp thị trường nội địa không rơi vào trạng thái thiếu hụt khi nguồn cung bên ngoài biến động.

Đối với hệ thống phân phối, Nhà nước duy trì cơ chế kiểm soát giá bán lẻ của dầu diesel và xăng, đồng thời linh hoạt sử dụng công cụ thuế để giảm bớt áp lực giá. Cụ thể, thuế đặc biệt đối với sản xuất và dịch vụ (IEPS) được điều chỉnh giảm theo từng tuần, tạo dư địa để giá bán lẻ trong nước không tăng quá nhanh. Cách làm này đã góp phần giữ ổn định mặt bằng giá cả, hạn chế hiệu ứng dây chuyền sang các lĩnh vực khác của nền kinh tế.

Tuy nhiên, ông Heredia - chuyên gia nổi tiếng về kinh tế và quan hệ quốc tế của Mexico - cũng chỉ ra rằng những biện pháp như vậy luôn đi kèm cái giá phải trả. Việc giữ giá nhiên liệu ở mức ổn định đồng nghĩa với việc ngân sách nhà nước phải chấp nhận giảm nguồn thu từ thuế, trong khi Pemex phải gánh thêm chi phí vận chuyển và phân phối để bảo đảm giá bán thống nhất trên toàn hệ thống. Trong khi đó, dù năng lực sản xuất nhiên liệu trong nước của Mexico đã có dấu hiệu phục hồi trong những năm gần đây, khoảng 45% nhiên liệu vận tải vẫn phải nhập khẩu, khiến nước này chưa thể hoàn toàn chủ động trước các biến động từ bên ngoài.

Từ thực tế đó, Mexico dần rút ra một nhận thức quan trọng: những giải pháp tình thế chỉ có thể giúp “giữ nhịp” trong ngắn hạn, còn sự vững vàng thực sự phải đến từ những điều chỉnh mang tính cấu trúc. Giá dầu và khí đốt tăng cao, cùng với sự gián đoạn chuỗi cung ứng phân bón và năng lượng trong các cuộc xung đột gần đây, đã khiến yêu cầu đa dạng hóa nguồn năng lượng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Một trong những điểm yếu lớn nhất của Mexico là sự phụ thuộc gần như tuyệt đối vào nguồn khí đốt nhập khẩu từ Mỹ. Hiện nay, khoảng 75% lượng khí đốt nhập khẩu của Mexico đến từ quốc gia láng giềng; nếu chỉ tính phần khí đốt phục vụ phát điện và sản xuất công nghiệp, mức phụ thuộc còn cao hơn nhiều. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ cần giá khí đốt tại thị trường Bắc Mỹ biến động, hệ thống năng lượng Mexico cũng chịu tác động gần như tức thời.

Chính vì vậy, chiến lược dài hạn của Mexico đang hướng vào hai trụ cột song hành. Thứ nhất là khôi phục vai trò điều phối của Nhà nước trong lĩnh vực năng lượng, đặc biệt thông qua các doanh nghiệp công như Pemex. Tập đoàn này đang được định hướng từng bước chuyển mình, không chỉ khai thác dầu khí truyền thống mà mở rộng sang các lĩnh vực năng lượng mới. Việc thành lập cơ quan chuyên trách về chuyển đổi năng lượng trong nội bộ Pemex được xem là bước khởi đầu cho quá trình tái định hình vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong một hệ sinh thái năng lượng hiện đại hơn.

Trụ cột thứ hai là tìm kiếm nguồn cung khí đốt tại chỗ. Mexico đang xem xét mở rộng khai thác các mỏ khí phi truyền thống bằng công nghệ nứt vỡ thủy lực thế hệ mới, với kỳ vọng có thể tăng gấp đôi sản lượng khí đốt vào năm 2030. Đây là quyết định không dễ dàng, bởi công nghệ này vẫn gây nhiều tranh luận về môi trường, song lại phản ánh sự lựa chọn mang tính thực dụng khi bài toán an ninh năng lượng đặt ra ngày càng cấp bách.

Song song với đó, việc phát triển năng lượng tái tạo như điện gió và điện Mặt Trời được xem là hướng đi tất yếu, bởi những nguồn năng lượng này giúp giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài. Dù Mexico hiện chưa có kế hoạch mở rộng mạnh mẽ điện hạt nhân, kinh nghiệm của các quốc gia như Pháp hay sự điều chỉnh chính sách của Đức đang tạo ra những cuộc thảo luận mới về vai trò của nguồn năng lượng này trong tương lai.

Từ góc nhìn so sánh, các chuyên gia cho rằng kinh nghiệm của Mexico gợi mở nhiều bài học đáng chú ý đối với Việt Nam, trước hết là vai trò trung tâm của công tác quy hoạch và điều phối ở tầm quốc gia. Khi Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chiến lược, các mục tiêu về an ninh năng lượng, hiệu quả kinh tế và công bằng xã hội có thể được gắn kết trong một lộ trình thống nhất, đồng thời tạo không gian cho khu vực tư nhân tham gia bổ trợ.

Ở chiều ngược lại, thực tiễn của Việt Nam cũng được nhìn nhận như một điểm sáng đáng chú ý. Mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu các sản phẩm dầu tinh chế của Việt Nam hiện ở khoảng 30% - một tỷ lệ được xem là phù hợp với khuyến nghị của nhiều tổ chức năng lượng quốc tế. Điều này cho thấy Việt Nam vẫn đang giữ được một “vùng đệm an toàn” nhất định, tạo điều kiện để triển khai các chính sách nâng cao hiệu quả sử dụng nhiên liệu, đặc biệt trong lĩnh vực giao thông vận tải -nơi tiêu thụ năng lượng lớn nhất.

Một điểm tương đồng giữa Mexico và Việt Nam là các mỏ dầu khí chủ lực đều đã bước vào giai đoạn trưởng thành, khiến sản lượng có xu hướng suy giảm theo thời gian. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đầu tư cho công tác thăm dò, đồng thời mở rộng sang các nguồn năng lượng mới để duy trì sự ổn định lâu dài của hệ thống năng lượng quốc gia.

Trong tiến trình đó, theo chuyên gia Heredi, việc Việt Nam chủ động thúc đẩy hợp tác quốc tế trong phát triển năng lượng tái tạo, cũng như từng bước nghiên cứu khả năng triển khai chương trình sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, được xem là những bước đi có ý nghĩa chiến lược. Những hướng đi này không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn năng lượng, mà còn tạo nền tảng công nghệ và nguồn nhân lực cho tương lai.

Ông Heredia, người đồng thời là Thượng nghị sĩ Mexico, cho biết hành trình tìm kiếm tự chủ năng lượng của Mexico và Việt Nam cho thấy một điểm chung dễ nhận thấy: an ninh năng lượng không phải là kết quả của một quyết định đơn lẻ, mà là thành quả của một quá trình tích lũy dài hơi, nơi tầm nhìn chiến lược của Nhà nước, năng lực khoa học - công nghệ và ý thức tiết kiệm, sử dụng hiệu quả năng lượng của toàn xã hội cùng hội tụ. Khi những biến động bên ngoài ngày càng khó lường, chính sự chủ động từ bên trong mới là tấm khiên bền vững nhất bảo vệ nhịp phát triển của mỗi quốc gia.