Theo truyền thông Mỹ ngày 23/8, Trung Quốc từ lâu đã thiếu nguồn cung huyết tương trong nước, phần lớn do các quy định nghiêm ngặt về việc thu gom huyết tương sau vụ bê bối lây nhiễm HIV trong những năm 1990. Nước này vẫn phụ thuộc nhiều vào huyết tương từ đối thủ địa chính trị lớn nhất là Mỹ để sản xuất phần lớn lượng albumin người.

Mỹ cung cấp khoảng 70% lượng huyết tương trên toàn cầu và là một trong số ít quốc gia trả tiền cho người hiến. Mỗi năm, hàng triệu người Mỹ hiến huyết tương để trang trải các chi phí sinh hoạt.

Theo một nghiên cứu năm 2024 do các nhà nghiên cứu thuộc cơ quan kiểm định thuốc quốc gia Trung Quốc và cơ quan kiểm định thuốc tỉnh Chiết Giang đồng thực hiện, các nhà sản xuất nước ngoài cung cấp hơn 60% albumin trên thị trường Trung Quốc và toàn bộ số albumin này được sản xuất từ huyết tương thu thập tại Mỹ. Tình trạng phụ thuộc đó đang kéo theo những rủi ro ngày càng lớn đối với bệnh nhân Trung Quốc.

Tình trạng thiếu huyết tương ở Trung Quốc có thể khiến bệnh nhân dễ bị ảnh hưởng do thiếu thuốc và giá tăng vọt nếu dòng cung ứng do Mỹ chi phối bị gián đoạn bởi căng thẳng địa chính trị hoặc các cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu như đại dịch COVID-19.

Trung Quốc dường như ngày càng nhận thức rõ về điểm dễ tổn thương này. Sau khi mở hàng chục trung tâm thu gom huyết tương được cấp phép mới trong năm 2023, hồi tháng 7/2025, Trung Quốc đã cho phép đưa loại albumin có nguồn gốc từ gạo đầu tiên ra thị trường, trong khuôn khổ nỗ lực rộng lớn hơn nhằm giảm phụ thuộc vào huyết tương của Mỹ. Bất chấp những nỗ lực này, Trung Quốc vẫn thiếu khoảng 6.000 tấn huyết tương mỗi năm.

Hoàn toàn loại bỏ phụ thuộc huyết tương của Mỹ là vấn đề hết sức phức tạp đối với một quốc gia vẫn bị ám ảnh bởi vụ bê bối “nền kinh tế huyết tương” trong những năm 1990, khi hoạt động thu gom máu và huyết tương không an toàn khiến hàng chục nghìn người dân nông thôn ở miền Trung Trung Quốc nhiễm HIV.

Vụ bê bối huyết tương

Trong những năm 1990, chính quyền địa phương tại tỉnh Hà Nam đã đặt tham vọng phát triển kinh tế vào hoạt động buôn bán huyết tương, vận động hàng trăm nghìn nông dân thiếu tiền bán huyết tương.

Cơn sốt bán huyết tương này diễn ra sau khi Trung Quốc vào giữa những năm 1980 cấm nhập khẩu gần như tất cả các chế phẩm máu, ngoại trừ albumin người, trong bối cảnh lo ngại ngày càng gia tăng về cuộc khủng hoảng HIV/AIDS trên toàn cầu. Trung Quốc tìm cách xây dựng ngành này dựa trên huyết tương trong nước, nhưng xu hướng bùng nổ này đã gây thảm họa.

Hoạt động thu gom huyết tương diễn ra ồ ạt, nhiều hành vi không an toàn và mất vệ sinh như tái sử dụng kim tiêm cuối cùng đã gây ra một trong những đợt bùng phát HIV nghiêm trọng nhất tại Trung Quốc. Hà Nam ghi nhận ca nhiễm HIV đầu tiên vào năm 1995, khiến chính quyền địa phương đóng cửa các ngân hàng máu trên toàn tỉnh.

9 năm sau, giới chức Hà Nam thừa nhận 25.000 người từng bán huyết tương tại tỉnh này đã nhiễm HIV. Các nhà điều tra độc lập cho rằng con số thực tế có thể cao hơn nhiều.

Nỗ lực tự chủ

Đợt bùng phát HIV nghiêm trọng này đã làm thay đổi ngành chế phẩm máu của Trung Quốc, dẫn tới việc ban hành hàng loạt quy định trên toàn bộ chuỗi hoạt động, từ thu gom huyết tương đến sử dụng trong lâm sàng.

Do hình ảnh xấu gắn với nền kinh tế huyết tương ở Hà Nam, chính quyền các tỉnh Vân Nam, Tứ Xuyên và Quý Châu từng noi theo Hà Nam trong việc phát triển lĩnh vực này đã tìm cách tránh xa và theo đuổi đầu tư vào các lĩnh vực khác.

Một lãnh đạo kỳ cựu trong ngành này tại Trung Quốc cho biết những ám ảnh từ vụ bê bối vẫn ảnh hưởng đến nhận thức của công chúng về việc hiến huyết tương, vốn bị coi là nguy hiểm cho đến ngày nay, dù các tiêu chuẩn về an toàn và quản lý đã được cải thiện đáng kể.

Theo các nhà phân tích trong ngành, ngoài những tổn hại về danh tiếng, công tác kiểm soát chặt chẽ đối với lĩnh vực này trong 3 thập kỷ qua cũng hạn chế khả năng sản xuất các loại thuốc cứu người của các nhà sản xuất.

Sau đại dịch COVID-19 khiến nhu cầu huyết tương tăng mạnh, lời kêu gọi tự chủ về các chế phẩm máu ngày càng mạnh mẽ trong giới doanh nghiệp, giới học thuật và các cố vấn chính trị. Những nỗ lực giải quyết tình trạng thiếu hụt huyết tương cũng được đẩy nhanh.

Sau khi mở thêm 32 trung tâm thu gom huyết tương vào năm 2023, nâng tổng số lên 302 trung tâm, cơ quan quản lý dược phẩm Trung Quốc đã phê duyệt loại albumin người tái tổ hợp có nguồn gốc từ gạo đầu tiên của nước này. Đây là một phần trong nỗ lực lớn hơn của Chủ tịch Tập Cận Bình nhằm đưa Trung Quốc nắm giữ “vị trí chủ đạo” trong các công nghệ và ngành then chốt.

Ông Yang Daichang, Chủ tịch Healthgen Biotechnology, công ty phát triển loại thuốc này, cho biết sản phẩm được kỳ vọng cuối cùng có thể thay thế khoảng 1/4 lượng albumin có nguồn gốc từ huyết tương nhập khẩu của Trung Quốc.

Tuy nhiên, việc đưa albumin có nguồn gốc từ gạo vào thị trường có thể gặp nhiều thách thức, bởi sản phẩm này chỉ có thể được sử dụng để điều trị xơ gan, trong khi chi phí sản xuất có thể tương đối cao.

Mặc dù là quốc gia có dân số lớn thứ hai thế giới, nhưng Trung Quốc chỉ có khoảng 1,5 - 3 triệu người hiến huyết tương thường xuyên. Trong khi đó, Mỹ có dân số chỉ bằng khoảng 1/4 Trung Quốc lại có số lượng người hiến lớn hơn, khoảng 4 triệu người.

Cho đến khi Trung Quốc có thể tự sản xuất hoặc thay thế đủ lượng huyết tương cần thiết, hàng chục triệu bệnh nhân cần albumin người vẫn phụ thuộc rất nhiều vào nguồn huyết tương thiết yếu của Mỹ.