Theo kênh CNN ngày 21/5, ông John Venable, Nghiên cứu viên cấp cao thường trú tại Viện Nghiên cứu Hàng không Vũ trụ Mitchell và là cựu phi công tiêm kích của Không quân Mỹ, nói: “Những lời kêu gọi đó gần như luôn là một phần của làn sóng tranh cãi xung quanh một vụ tai nạn”.

Vụ tai nạn xảy ra ngày 17/5, trong khuôn khổ triển lãm hàng không Gunfighter Skies tại căn cứ không quân Mountain Home. Vụ này liên quan đến hai máy bay EA-18 Growler của Hải quân Mỹ, loại máy bay tác chiến điện tử được phát triển dựa trên nền tảng tiêm kích F/A-18.

Xem video vụ tai nạn (Nguồn: RT):

Theo tuyên bố của Hải quân Mỹ, hai máy bay này thuộc Phi đội Tấn công Điện tử số 129 đóng tại đảo Whidbey (bang Washington) và do các thành viên của đội trình diễn Growler điều khiển.

Tuyên bố cho biết, sau khi hai máy bay va chạm trên không, cả 4 thành viên phi hành đoàn đều phóng ghế thoát hiểm thành công, chỉ có 1 người phải nhập viện điều trị với các chấn thương không nguy hiểm đến tính mạng.

Theo tài liệu của Hải quân Mỹ năm 2021, mỗi chiếc Growler có giá khoảng 68 triệu USD, nhưng chi phí thay thế thực tế sẽ cao hơn nhiều. Hoạt động sản xuất máy bay EA-18 đã kết thúc, dù Boeing vẫn đang chế tạo các máy bay F/A-18.

Theo thông cáo báo chí của Boeing năm 2022, chi phí vận hành các máy bay thuộc dòng F/A-18 vào khoảng 20.000 USD mỗi giờ bay.

Điều đó đặt ra câu hỏi vì sao quân đội Mỹ lại chi số tiền lớn như vậy, đồng thời chấp nhận rủi ro đối với các khí tài trị giá hàng triệu USD và tính mạng của các phi hành đoàn được đào tạo bài bản, chỉ để phục vụ khán giả.

Những màn biểu diễn mạo hiểm

Đội Growler chỉ là một phần nhỏ trong hệ thống đội biểu diễn của quân đội Mỹ, những đơn vị thực hiện các màn cơ động mạo hiểm tại các triển lãm hàng không quanh năm.

Nổi tiếng nhất là đội Blue Angels của Hải quân Mỹ và đội Thunderbirds của Không quân Mỹ. Đây là hai đội đã dẫn đầu hàng chục sự kiện mỗi năm trong nhiều thập kỷ với các máy bay mang màu sơn đặc trưng.

Ngân sách thường niên của mỗi đội không được công bố công khai và Lầu Năm Góc cũng không cung cấp số liệu sau nhiều yêu cầu từ truyền thông.

Tuy nhiên, theo một nghiên cứu phân tích chi phí - lợi ích năm 2012, ngân sách của đội Blue Angels vào khoảng 98,6 triệu USD. Khoản tiền này bao gồm nhân sự, chi phí đi lại, bảo dưỡng máy bay và thiết bị, cũng như chi phí vận hành và hỗ trợ.

Năm 2024, Quốc hội Mỹ yêu cầu Lầu Năm Góc thực hiện một nghiên cứu chi phí - lợi ích mới, nhưng đến nay quân đội Mỹ vẫn chưa công bố số liệu công khai nào.

Nghiên cứu năm 2012 kết luận hiệu quả chi phí - lợi ích của đội Blue Angels là cực kỳ mất cân đối.

Theo đó, với hơn 98 triệu USD chi cho Blue Angels trong một năm, Hải quân Mỹ chỉ thu về chưa đến 1 triệu USD lợi ích tuyển quân, tương đương tỷ suất hoàn vốn âm 99%.

Nghiên cứu cho biết nếu tính thêm “thiện chí”, như lợi ích kinh tế mà các triển lãm hàng không mang lại cho cộng đồng địa phương, tỷ lệ chi phí - lợi ích có cải thiện đáng kể nhưng vẫn ghi nhận tỷ suất hoàn vốn âm 41%.

Nghiên cứu kết luận: “Chi phí lớn hơn lợi ích”.

Tuy nhiên, số tiền hàng chục triệu USD chi cho Blue Angels và Thunderbirds chỉ là một phần trong các hoạt động gắn kết cộng đồng của Lầu Năm Góc.

Ông Venable cho biết, hai đội này cộng lại chỉ có thể tham gia khoảng 70 trong tổng số từ 325 đến 350 triển lãm hàng không được tổ chức tại Bắc Mỹ mỗi năm.

Đó là lý do xuất hiện các đơn vị trình diễn nhỏ hơn như đội Growler.

Ông Venable nói: “Cả Không quân và Hải quân Mỹ đều rất coi trọng những địa điểm nhỏ không thể mời được các đội biểu diễn phản lực lớn, đó là lý do các đội như EA-18G Growler tồn tại”.

Ông nói thêm: “Các quân chủng đã thành lập các đội trình diễn nhỏ, có thể phục vụ những cộng đồng mà bình thường sẽ không có cơ hội được xem các màn bay quân sự”.

Dù đội Thunderbirds có tên trong chương trình biểu diễn tại Mountain Home, nhưng quân đội Mỹ đôi khi vẫn bổ sung các đội trình diễn nhỏ hơn như Growlers nếu lịch trình cho phép.

Gắn kết cộng đồng

Dù là các đội trình diễn toàn thời gian hay những đội nhỏ như Growlers, các màn biểu diễn hàng không quân sự luôn tiềm ẩn rủi ro. Máy bay thường bay đội hình sát nhau và ở độ cao thấp với tốc độ hàng trăm km/h.

Nhiều vụ tai nạn chết người từng xảy ra, trong đó nổi tiếng nhất là vụ “Diamond Crash” năm 1982 tại bang Arizona, khi bốn phi công của đội Thunderbirds thiệt mạng trong một chuyến bay huấn luyện chuẩn bị cho mùa biểu diễn.

Năm 1994, một máy bay ném bom B-52 rơi trong lúc bay huấn luyện cho một triển lãm hàng không ở bang Washington. Cuộc điều tra kết luận phi công đã thực hiện các động tác nguy hiểm không phù hợp với loại máy bay ném bom tám động cơ này.

Gần đây hơn, một thiếu tá Không quân Mỹ thiệt mạng trong buổi huấn luyện năm 2018 và năm 2016, một phi công của đội Blue Angels tử nạn trước một buổi biểu diễn tại bang Tennessee.

Dù tồn tại nhiều nguy hiểm và các số liệu trong nghiên cứu năm 2012, nhưng ông Venable cho rằng quân đội Mỹ vẫn xem các màn trình diễn này là xứng đáng với rủi ro.

Ông Venable nói: “Phần lớn mọi người không nhìn thấy hoặc đánh giá thấp lợi ích về quan hệ công chúng và tuyển quân, nhưng cả hai đều rất đáng kể”.

Ông cho biết các triển lãm hàng không có thể thu hút hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn khán giả vào dịp cuối tuần. Điều đó tạo ra mối liên kết giữa cộng đồng với quân đội, đồng thời giúp công chúng hiểu hơn về công việc của các quân nhân.

Ông Venable nhận định: “Mục đích thực sự của một triển lãm hàng không quân sự là giúp công chúng cảm nhận được độ chính xác và tính chuyên nghiệp của quân đội, đặc biệt với những người bình thường không có cơ hội chứng kiến điều đó, đồng thời khơi dậy mong muốn phục vụ quân đội ở một số ít người”.