Trong các cuộc trao đổi với phóng viên TTXVN, các nhà khoa học, chuyên gia, trí thức và người Việt Nam tại châu Âu đều cho rằng, bên cạnh việc khẳng định chủ trương, Đại hội XIV sẽ cụ thể hóa các định hướng, thiết kế cơ chế thực thi đủ mạnh để biến khoa học - công nghệ và nguồn lực trí tuệ toàn cầu của người Việt thành sức mạnh nội sinh thực sự.

Đầu tư cho khoa học cơ bản - nền móng của tự chủ công nghệ

Nhiều trí thức kiều bào nhấn mạnh rằng điểm khởi đầu của tự chủ khoa học - công nghệ phải là đầu tư bài bản, dài hạn cho khoa học cơ bản, song hành với khoa học ứng dụng và phát triển công nghệ. Theo G.S. Trần Thanh Vân, nhà vật lý hạt nổi tiếng người Pháp gốc Việt, khoa học cơ bản chính là “đầu tư vào nền móng”, tạo ra tri thức mới, nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, nuôi dưỡng công nghệ lõi và hình thành năng lực tự chủ trong dài hạn, qua đó giảm dần sự lệ thuộc vào công nghệ từ bên ngoài.

Tuy nhiên, trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, Việt Nam không thể dàn trải như các quốc gia giàu có. Do đó, lựa chọn chiến lược là tập trung vào một số lĩnh vực mũi nhọn, xây dựng các nhóm nghiên cứu và trung tâm nghiên cứu xuất sắc, có liên kết quốc tế mạnh, từ đó lan tỏa sang ứng dụng và doanh nghiệp. Cách tiếp cận này hoàn toàn phù hợp với tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm về yêu cầu tự chủ và độc lập công nghệ, điều kiện để đất nước phát triển hùng cường.

Các thành viên Ban điều hành Mạng lưới chuyên gia năng lượng hạt nhân người Việt ở nước ngoài (VietNuc) khẳng định đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cần được coi là “điểm khởi đầu” của tự chủ công nghệ. Công tác đào tạo phải được đổi mới căn bản, lấy chất lượng làm trọng tâm, chương trình đào tạo được cập nhật theo chuẩn quốc tế, đồng thời phát triển đồng bộ, toàn diện. Giáo dục đại học không chỉ là nơi truyền thụ tri thức, mà phải trở thành không gian sáng tạo, nơi sản sinh tri thức mới.

Song song với đào tạo, cần phát triển mạnh mẽ nghiên cứu khoa học gắn với thực tiễn sản xuất, thông qua việc hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mà trong đó trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp liên kết chặt chẽ. Nhà nước cần đóng vai trò “kiến tạo”, tạo cơ chế để doanh nghiệp trở thành trung tâm ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Nghị quyết 57 - luồng gió mới

Nhiều trí thức kiều bào cho biết, sau nhiều năm tham dự các hội nghị người Việt Nam ở nước ngoài, lần đầu tiên họ cảm nhận rõ sự chuyển biến khi các ý kiến đóng góp về khoa học - công nghệ được phản ánh trực tiếp vào chính sách, mà dấu mốc là sự ra đời của Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cuối năm 2024. Nghị quyết này được đánh giá như một “luồng gió mới”, tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ về tư duy, khơi dậy niềm tin và hứng khởi cho cộng đồng khoa học trong và ngoài nước.

Theo nhận định của PGS.TS Trần Lê Hưng, giảng viên Trường Kỹ sư Paris thuộc Đại học Gustave Eiffel (Pháp) việc ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW đã tạo ra một “cú hích” mạnh mẽ. Quyết định lựa chọn khoa học - công nghệ làm động lực chủ yếu cho tăng trưởng không chỉ mang ý nghĩa trước mắt, mà còn là bước đi chiến lược, bảo đảm tính bền vững và tự chủ cho nền kinh tế. Chính vì vậy, việc Đại hội XIV tiếp tục khẳng định lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính cho phát triển được ông đánh giá là một lựa chọn đúng đắn, mang tầm nhìn dài hạn.

Tuy nhiên, các trí thức cũng lưu ý rằng niềm tin chỉ bền vững khi được chuyển hóa thành hành động. Thực tế triển khai cho thấy, dù chỉ đạo từ Trung ương rất quyết liệt, quá trình cụ thể hóa từ nghị quyết đến luật, rồi xuống nghị định, thông tư, nhiều điểm bị thu hẹp dần, khiến tính đột phá giảm đi. Cơ chế tài chính, đặc biệt là đối với các mô hình ngoài công lập, vẫn là nút thắt lớn, làm hạn chế khả năng đóng góp của các trung tâm khoa học tư nhân và việc thu hút trí thức kiều bào. GS. Trần Thanh Vân nêu rõ đã đến lúc cần đổi mới tư duy theo hướng lấy hiệu quả làm thước đo: không phân biệt nhà nước hay tư nhân, trong hay ngoài nước, miễn là làm tốt thì cần được trao cơ hội và nguồn lực tương xứng.

AI - đòn bẩy chiến lược trong kỷ nguyên mới

Trong số các lĩnh vực công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) được nhiều kiều bào coi là lựa chọn chiến lược mang tính đột phá. GS. TSKH. Nguyễn Văn Tâm, Chủ nhiệm khoa Khoa học máy tính, Dữ liệu và AI,  thuộc Học viện Bách khoa Paris (IP Paris) phân tích rằng AI không chỉ là một ngành công nghiệp mới, mà là công nghệ giữ vai trò hạt nhân then chốt, có khả năng tái cấu trúc toàn bộ nền kinh tế và xã hội.

Theo ông, Việt Nam có lợi thế nhất định về toán học, tinh thần cần cù, bền bỉ, cùng một thế hệ trẻ có khả năng tiếp thu nhanh tri thức mới. Đây là những yếu tố nền tảng rất phù hợp với yêu cầu phát triển AI - lĩnh vực đòi hỏi tư duy toán học vững chắc, khả năng trừu tượng cao và sự kiên trì trong nghiên cứu. Tuy nhiên, để tránh phụ thuộc, Việt Nam cần hướng tới làm chủ công nghệ mang tính đặc thù, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như y tế, dữ liệu con người, an toàn và bảo mật. Đây cũng là lĩnh vực mà theo ông Tâm, việc sử dụng máy móc các mô hình từ nước ngoài có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro lâu dài.

Trí tuệ kiều bào - nguồn lực chiến lược

Nhiều ý kiến thẳng thắn chỉ ra rằng, dù đã có những bước tiến đáng ghi nhận, khoa học Việt Nam vẫn phát triển chậm hơn so với các nước tiên tiến, còn thiếu và yếu về nhân lực ở nhiều lĩnh vực mới nổi. Một trong những giải pháp được đưa ra là thu hút nguồn chuyên gia trong cộng đồng người Việt Nam ở nước. Thực tế cho thấy, rất nhiều trí thức kiều bào mong muốn đóng góp cho quê hương. Điều cần làm là ban hành chính sách, tạo môi trường làm việc và cơ chế tiếp nhận phù hợp để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao này.

PGS.TS Trần Lê Hưng đề xuất cần tận dụng tối đa nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoài – những trí thức được đào tạo ở nước ngoài và tiếp cận với đỉnh cao tri thức thế giới – bởi đây là nguồn “sức mạnh nội sinh” của dân tộc. Đồng thời, việc mở rộng hợp tác nghiên cứu quốc tế, tham gia đồng tài trợ các dự án khoa học với các quỹ quốc tế sẽ là giải pháp hiệu quả để thu hút cả trí thức Việt Nam ở nước ngoài và các chuyên gia quốc tế cùng đóng góp giải quyết những bài toán phát triển của Việt Nam.

Việc thu hút trí thức Việt Nam ở nước ngoài tham gia các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng sẽ tạo ra sức hút lan tỏa đối với các chuyên gia và đối tác quốc tế. Khi Việt Nam chủ động mời gọi và tạo điều kiện cho các nhà khoa học nước ngoài cùng tham gia giải quyết những bài toán phát triển của đất nước, điều đó không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu, mà còn thể hiện rõ tinh thần hội nhập quốc tế chủ động, đa phương và toàn diện. Ông cho rằng cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới,         

Tiến sĩ Phùng Quốc Trí, Chủ tịch Hội Trí thức Việt Nam tại Vương quốc Bỉ và Đại Công quốc Luxembourg (ViLaB), đánh giá với hơn 5,3 triệu người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó có khoảng 30.000 chuyên gia trình độ tiến sĩ, cộng đồng kiều bào được xem là một nguồn lực trí tuệ đặc biệt quan trọng, nếu được khai thác hiệu quả sẽ tạo ra cú hích lớn cho sự phát triển đất nước.

Để làm được điều đó, ý kiến chung của các kiều bào đều cho rằng, Đại hội XIV cần tiếp tục khẳng định và cụ thể hóa quan điểm coi kiều bào là bộ phận không tách rời của dân tộc. Kiều bào không chỉ đóng góp kiều hối, mà còn mang theo tri thức, kinh nghiệm quản trị và mạng lưới quốc tế – những yếu tố then chốt để Việt Nam chuyển sang mô hình phát triển dựa trên khoa học và đổi mới sáng tạo. Theo các ý kiến này, cần chuyển từ cách tiếp cận “vận động” sang “huy động thực chất”, thông qua khung pháp lý minh bạch, bảo đảm quyền sở hữu, đầu tư và tham gia quản trị không phân biệt quốc tịch.

Như chia sẻ của GS. Trần Thanh Vân, phần lớn trí thức Việt ở nước ngoài khi trở về không đặt nặng vấn đề thu nhập, bởi họ đã có nền tảng nghề nghiệp ổn định. Điều mang tính quyết định hơn cả là niềm tin, sự trân trọng, cơ hội được trao quyền, được lắng nghe và được bảo đảm theo đuổi các mục tiêu khoa học.