Luật “đặc biệt” cho “đô thị đặc biệt”

Nhiều đại biểu đồng tình với ý kiến của bà Trần Kim Yến, đại biểu Quốc hội khóa XIV, nguyên Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Hồ Chí Minh. Bà Yến cho rằng, Dự thảo được xây dựng với những nội dung được thiết kế riêng với các điều kiện, vị trí, vai trò đặc thù của Thành phố, vì vậy, cần đổi tên Luật thành “Luật Đô thị đặc biệt TP Hồ Chí Minh”. Việc đổi tên này để nhằm tránh sự chồng lấn và để phân biệt với những “đô thị đặc biệt” khác của đất nước có thể có trong tương lai

Luật sư Nguyễn Văn Hậu,  Chủ tịch Hội Trọng tài Thương mại TP Hồ Chí Minh kiến nghị Ban Soạn thảo định hình Luật Đô thị đặc biệt theo hướng là một đạo luật cá biệt, thiết kế riêng. TP Hồ Chí Minh là một siêu đô thị có đặc thù mang tính độc nhất về quy mô kinh tế, mật độ dân số và tính phức tạp trong quản trị. Việc luật hóa cá biệt giúp các cơ chế vượt trội được kích hoạt ngay mà không làm xáo trộn khung pháp lý chung của quốc gia. Dự thảo đã đề xuất nhiều cơ chế mang tính đột phá của đột phá nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho TP Hồ Chí Minh khai thái tối đa hiệu quả tiềm năng, thế mạnh, huy động mọi nguồn lực tăng tốc, phát triển nhanh chóng và bền vững.  Cơ chế phân quyền thực chất, quyết liệt cũng thể hiện rõ trong Dự thảo Luật khi dự kiến có 140 thẩm quyền giao cho HĐND Thành phố; có 130 thẩm quyền giao cho UBND Thành phố có 130 thẩm quyền và 20 thẩm quyền giao cho Chủ tịch UBND Thành phố. Cơ chế này đi kèm yêu cầu kiểm soát quyền được bảo đảm tính thống nhất của nền hành chính Quốc gia và áp dụng nguyên tắc ưu tiên áp dụng Luật Đô thị đặc biệt khi các quy định có sự khác nhau với Luật Đô thị đặc biệt.  Tuy nhiên, rất cần bổ sung thêm Thành phố được quyền chủ động thành lập các cơ quan quản trị đặc thù như Cơ quan quản lý mô hình phát triển đô thị theo định hướng phát triển giao thông công cộng (TOD), Ban điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế (VIFC), Đặc khu Côn Đảo. 

Chủ tịch Hội Luật gia TP Hồ Chí Minh Ung Thị Xuân Hương ghi nhận những đột phá về cơ chế vượt trội dành cho Thành phố thể hiện trong Dự thảo Luật. Các nội dung giao quyền triệt để cho Thành phố là vấn đề rất mới nên cần đi kèm cơ chế kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo quá trình thực thi không bị trái pháp luật, không ảnh hưởng đến quyền cơ bản của công dân đã được quy định trong Hiến pháp. Bên cạnh đó, cần quan tâm đến những vấn đề xung đột pháp luật với các văn bản quy phạm pháp luật có giá trị pháp lý tương đương để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của pháp luật. Ví dụ cụ thể tại khoản 3, Điều 43 của Dự thảo Luật cho pháp HĐND Thành phố quy định nguyên tắc, tiêu chí cụ thể để loại trừ, miễn trách nhiệm (hành chính và hình sự) tùy theo tính chất, mức độ của cán bộ công chức, viên chức theo lĩnh vực quản lý nhà nước tại đô thị đặc biệt là không phù hợp với Hiến pháp. Bởi vì việc quyết định hành vi cấu thành tội phạm và có được miễn chịu trách nhiệm hình sự hay không được quy định tại Bộ luật Hình sự và do cơ quan tiến hành tố tụng hình sự quyết định. 

Quản trị vùng và nguồn lực cho phát triển  

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Thanh Bình, nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh cho rằng cần bổ sung các điều nội dung về quản trị vùng và năng lực tài chính của đô thị đặc biệt. Đây là khoảng trống lớn nhất của Dự thảo Luật khi Ban Soạn thảo vẫn có xu hướng đồng nhất đô thị lớn về quy mô với siêu đô thị hiện đại được vận hành bằng liên kết vùng. Không có quản trị vùng thực chất, siêu đô thị sẽ tiếp tục mở rộng không gian nhưng không tạo được hiệu quả phát triển.

Ông đề nghị Ban Soạn thảo Luật cần nghiên cứu bổ sung thiết chế điều phối vùng thường trực; cơ chế chia sẻ dữ liệu bắt buộc; quỹ phát triển vùng; cơ chế phối hợp đầu tư hạ tầng chiến lược; cơ chế xử lý các xung đột lợi ích liên vùng. Các bên liên quan cần nhìn đúng vai trò của cơ chế tài chính trong vận hành siêu đô thị. Một siêu đô thị không thể vận hành bằng tư duy ngân sách địa phương truyền thống. Luật cần tạo cơ chế tài chính đủ mạnh để Đô thị đặc biệt có khả năng huy động nguồn lực dài hạn cho giao thông công cộng, hạ tầng số, chống ngập, thích ứng khí hậu, các công trình liên kết vùng và các trung tâm đổi mới sáng tạo quy mô lớn. Đây không chỉ là vấn đề tăng nguồn lực, mà là tạo năng lực vận hành cho siêu đô thị trong cạnh tranh khu vực và quốc tế.

Ông Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện phát triển chính sách, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh nêu rõ, nội dung về liên kết vùng trong Dự thảo Luật Nội dung còn rất yếu. Sự phát triển của Thành phố chịu sự tác động và ảnh hưởng lớn đến phát triển của các địa phương trong liên kết vùng. Để thể hiện rõ vai trò dẫn dắt, đầu tàu của Thành phố với vùng, có thể tham khảo những nội dung này tại Luật Thủ đô để luật hóa vai trò của Thành phố, bổ sung nội dung giao quyền điều phối, dẫn dắt vùng của TP Hồ Chí Minh trong Luật. 

Trong khi đó, Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) đề nghị chú trọng hơn đến vấn đề đào tạo nguồn nhân lực cao phục vụ cho sự phát triển. Dự thảo Luật thiết kế theo hướng nguồn nhân lực cao đã có sẵn cho Thành phố mà chưa quan tâm đến vấn đề đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cao. Trong khi đó, nguồn nhân lực cao trong các lĩnh vực công nghệ lõi, công nghệ chiến lược đang thiếu, còn độ “trễ” về chất lượng. Dự thảo Luật không chỉ nhằm phát triển khoa học công nghệ mà phải tạo cơ chế phát triển nguồn nhân lực phục vụ cho sự phát triển. Vì vậy cần bổ sung quy định cho phép HĐND có cơ chế đặt hàng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực ưu tiên; luật hóa cơ chế hợp tác 3 nhà (Nhà nước- Nhà trường- Doanh nghiệp) như nền tảng phát triển đô thị khoa học đổi mới sáng tạo; quan tâm hơn đến việc thu hút nhân tài, giữ chân nhà khoa học, nhân lực có chất lượng cao…

Các chuyên gia luật đề nghị Dự thảo Luật bổ sung chính sách thu hút và giữ chân nguồn nhân lực cất lượng cao, nhân lực đặc thù từ quy mô cá nhân sang quy mô gia đình. Theo tinh thần lấy công bằng làm cốt lõi, việc nâng chất lượng sống để thu hút người tài nên được thiết kế  cho lộ trình cư trú dài hạn để tham gia kiến tạo một đô thị đáng sống.