Câu chuyện bền bỉ của làng gốm

Ở làng gốm Thanh Hà (phường Hội An Tây, thành phố Đà Nẵng), ngựa được nặn thủ công từ đất sét địa phương qua bàn tay lành nghề của người thợ. Dáng ngựa ở đây thường không cao, thân tròn, bốn chân chắc, đứng yên trên biểu tượng lồng binh bằng đất, một chi tiết tạo hình riêng có của làng gốm Thanh Hà.

Anh Nguyễn Viết Lâm, người lớn lên ở làng gốm Thanh Hà, gia đình có nhiều đời làm gốm. Anh cho biết, hình tượng này bắt nguồn từ quan niệm dân gian về sự đỗ đạt, phát đạt. Ngày xưa, khi các quan đỗ đạt về làng thường cưỡi ngựa, nhưng không phải là ngựa chiến có cơ bắp hay chân dài mà là ngựa lộc mã, chân ngắn hơn những  bước đi uyển chuyển, mang dáng vẻ quý tộc. Con ngựa được tạo hình đang nhảy lên trên lồng binh, biểu tượng riêng của làng gốm Thanh Hà, mang ý nghĩa tiết kiệm, tích lũy cho cả năm. Ngựa không cần phi nước đại, cũng không cần tạo dáng cầu kỳ mà đứng vững như là lời gửi gắm của người dân về một năm mới làm ăn ổn định, bền lâu.

Tại làng gốm Chăm Bàu Trúc (Khánh Hòa) vẫn giữ cách làm thủ công truyền thống, nhưng hình ảnh ngựa tại đây mang theo những dấu ấn văn hóa riêng có của người Chăm.

Ông Phú Hữu Minh Thuần, Giám đốc Hợp tác xã gốm Chăm Bàu Trúc cho biết, năm nay các nghệ nhân tập trung nhiều vào hình tượng ngựa với ý nghĩa phong thủy. Năm nay là năm con ngựa, nên các cơ sở làm nhiều mẫu liên quan đến phong thủy với ý nghĩa “mã đáo thành công”. Mẫu mã rất đa dạng, chiều cao từ 25-50cm, các đơn hàng thiết kế riêng theo yêu cầu của khách cũng được hợp tác xã linh hoạt đáp ứng.

Trên thân ngựa đất của đồng bào Chăm là những hoa văn quen thuộc, gắn với tín ngưỡng, đời sống tâm linh và quan niệm hài hòa với thiên nhiên. Cũng là đất và bàn tay người thợ, nhưng mỗi con ngựa mang theo câu chuyện riêng của vùng đất nơi ngựa được sinh ra.

Một du khách Israel, lần đầu tận mắt chứng kiến nghệ nhân nặn gốm thủ công, tỏ ra bất ngờ khi tất cả chỉ được làm bằng tay, không cần đến máy móc. Cách người thợ tạo ra con ngựa bằng đất như vậy thật sự rất hay và rất đẹp...

Khi củi trôi hóa thành linh vật ngựa

Nếu ngựa gốm là câu chuyện của đất và lửa, thì ở miền Trung còn có những con ngựa được sinh ra từ dòng nước lũ. Tại làng Củi Lũ (Hội An), những khúc củi tưởng như bỏ đi, lại trở thành chất liệu sáng tạo độc đáo.

Giữ nguyên dáng cong tự nhiên, thớ gỗ và cả những vết nứt hay vết hàu bám, các nghệ nhân chỉ “đọc” hình khối của củi rồi tạo hình linh vật. Từ đó, những con ngựa mang nhiều dáng vẻ và câu chuyện khác nhau. Ngựa thồ với dáng chắc khỏe, gợi nhắc sự bền bỉ của người miền Trung, ngựa vân giáp phủ những lớp vảy rồng, mang ý niệm hanh thông cho hành trình mới. Còn kỳ tượng, toát lên vẻ vững vàng, tự tại; hay trú mã với dáng ngựa mang hình bóng của ngôi nhà Gươl, biểu tượng của sự che chở, gắn kết con người trong hoạn nạn.

Anh Lê Ngọc Thuận, nhà sáng lập làng Củi Lũ cho rằng, hình tượng ngựa mang sẵn cảm giác mạnh mẽ, khỏe khoắn. “Khi bắt được tinh thần đó, mình sáng tạo rất nhanh. Đặc biệt năm nay, khách trong nước rất thích hình tượng linh vật ngựa và đặt hàng rất nhiều. Qua đó, tôi cảm nhận được một năm mới rất thịnh vượng và tốt lành”, anh Thuận chia sẻ.

Sự kết hợp giữa củi và vật liệu như sơn mài, đúc đồng… tạo nên nét riêng cho các tác phẩm. Dừng chân trước hình ảnh ngựa của làng nghề truyền thống có thể thấy đó không chỉ là sản phẩm thủ công, mà còn cho thấy sức sống và niềm tin trong năm mới. Chị Lê Thị Hồng Lan, du khách đến từ Hà Nội cho biết: Con ngựa nhìn rất đẹp, năm mới thấy nó có sức sống, sự thành công rực rỡ.

Từ ngựa gốm Thanh Hà, ngựa Chăm Bàu Trúc đến ngựa củi Hội An, hình tượng con ngựa hiện lên qua nhiều chất liệu, cách tạo hình khác nhau. Nhưng tựu trung đó đều là sản phẩm của làng nghề, nơi con người gắn bó với đất, nước, thiên nhiên bằng sự kiên nhẫn và sáng tạo.

Trong nhịp sống hiện đại, những chú ngựa mộc mạc ấy nhắc người ta nhớ về Tết qua những linh vật thủ công, hình thành từ bàn tay tài hoa của nghệ nhân những làng nghề âm thầm giữ hồn văn hóa...