Kênh Al Jazeera của Qatar ngày 16/2 cho biết phát biểu tại Hội nghị An ninh Munich 2026 vào hôm 14/2, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio kêu gọi các quốc gia châu Âu hợp tác với Mỹ để xây dựng một “thế kỷ phương Tây mới”, đồng thời mô tả quan hệ Mỹ - Âu là mối quan hệ mang tính chất “văn minh”.

“Chúng ta là một phần của cùng một nền văn minh - nền văn minh phương Tây”, ông Rubio nói.

Theo Al Jazeera, bài phát biểu mang tính hiệu triệu này được đưa ra sau hơn một năm Tổng thống Donald Trump liên tục lên tiếng về tình trạng nhập cư quy mô lớn ở châu Âu, cùng với việc công bố Chiến lược An ninh Quốc gia mới nhất cảnh báo về nguy cơ “xóa sổ văn minh” tại châu Âu.

Năm ngoái, cũng tại Hội nghị An ninh Munich, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cũng từng công kích các “giá trị tự do” của châu Âu trong bài phát biểu đầu tiên của ông ở sự kiện thường niên này.

Trong bối cảnh đang chật vật đối phó với sự trỗi dậy của các đảng cực hữu, các nhà lãnh đạo châu Âu sẽ phản ứng thế nào trước yêu cầu mới từ Washington, và điều đó có ý nghĩa gì đối với tương lai quan hệ xuyên Đại Tây Dương?

Ngoại trưởng Rubio đã nói gì?

Nhà ngoại giao hàng đầu của Mỹ tập trung vào một số lĩnh vực then chốt mà ông cho là châu Âu cần xử lý khẩn cấp.

Những nội dung này bao gồm: Chấm dứt các chính sách “tự do chủ nghĩa” mà chính quyền Trump coi là nguyên nhân dẫn tới “sự suy thoái hậu chiến” của châu Âu; xây dựng các chuỗi cung ứng mới để giảm phụ thuộc vào những nước như Trung Quốc; và chấm dứt nhập cư ồ ạt - điều mà ông cho là đang dẫn tới sự xóa sổ “nền văn minh” phương Tây.

Ông Rubio nói: “Công việc của liên minh mới này không nên chỉ tập trung vào hợp tác quân sự hay giành lại các ngành công nghiệp của quá khứ. Nó cũng cần tập trung vào việc cùng nhau thúc đẩy lợi ích chung và các biên giới mới, cởi trói cho sự khéo léo, óc sáng tạo và tinh thần năng động của chúng ta để xây dựng một thế kỷ phương Tây mới”.

Tự do chủ nghĩa và nhập cư quy mô lớn

Ông Rubio lập luận rằng sự “hưng phấn” sau chiến thắng của phương Tây trong Chiến tranh Lạnh đã dẫn tới một “ảo tưởng nguy hiểm rằng chúng ta đã bước vào ‘thời kỳ kết thúc của lịch sử’”, nơi mọi quốc gia đều sẽ trở thành nền dân chủ tự do và “sống trong một thế giới không biên giới, nơi mọi người trở thành công dân toàn cầu”.

Ngoại trưởng Mỹ dùng lập luận này để chỉ trích việc mở “cánh cửa cho làn sóng nhập cư quy mô lớn chưa từng có, đe dọa sự gắn kết của các xã hội, tính liên tục của văn hóa và tương lai của người dân chúng ta”.

“Nhập cư quy mô lớn không phải, chưa từng là và không phải là một mối quan ngại bên lề không đáng kể. Nó đã và đang là một cuộc khủng hoảng đang biến đổi và gây bất ổn cho các xã hội trên khắp phương Tây”, ông Rubio nói.

Nhắm vào các chính sách tự do, ông Rubio còn cho rằng để “xoa dịu một ‘giáo phái khí hậu’, chúng ta đã tự áp đặt lên mình những chính sách năng lượng khiến người dân trở nên nghèo đi”.

Chuỗi cung ứng mới

Ông Rubio cho rằng Mỹ và các đồng minh cần đưa nhiều ngành công nghiệp và việc làm trở lại trong nước, không chỉ để sản xuất vũ khí mà còn để dẫn đầu trong các lĩnh vực công nghệ cao mới.

Nhà ngoại giao hàng đầu của Mỹ nói thêm rằng phương Tây cần kiểm soát các khoáng sản then chốt và chuỗi cung ứng, đầu tư vào du hành vũ trụ và trí tuệ nhân tạo, đồng thời hợp tác để chinh phục các thị trường ở Nam toàn cầu.

Đặc biệt, Ngoại trưởng Mỹ nhấn mạnh sự cần thiết phải có một “chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược của phương Tây, không dễ bị các cường quốc khác tống tiền”.

Đầu tháng này, Tổng thống Trump đã chủ trì một hội nghị về khoáng sản chiến lược tại Washington với sự tham dự của các bộ trưởng từ hàng chục quốc gia.

Đây là cuộc họp đầu tiên trong khuôn khổ Sáng kiến Hội nghị Bộ trưởng Khoáng sản Chiến lược - nỗ lực của Mỹ nhằm xây dựng các liên minh để đối trọng với sự kiểm soát của Trung Quốc đối với chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược toàn cầu.

“Thế kỷ phương Tây mới” có ý nghĩa gì?

Theo ông Trita Parsi, Phó Chủ tịch điều hành của Viện nghiên cứu Quincy Institute for Responsible Statecraft, dù thông điệp tổng thể của bài phát biểu cho thấy Mỹ vẫn tìm kiếm quan hệ đối tác với châu Âu, nhưng các phát biểu của ông Rubio cũng hé lộ rằng “Mỹ sẽ hoàn toàn đặt ra các tham số cho quan hệ đối tác đó, và nó sẽ dựa trên những ý tưởng mà châu Âu từ lâu đã từ bỏ: chấp nhận đế quốc và chủ nghĩa thực dân”.

Theo nhà nghiên cứu Parsi, những phát biểu của ông Rubio cho thấy Mỹ dưới thời Tổng thống Trump muốn châu Âu chấp nhận “một sự phân chia văn minh của thế giới, trong đó ‘phương Tây’ phải khôi phục vị thế thống trị của mình đối với các nền văn minh khác”.

Các nhà lãnh đạo châu Âu phản ứng ra sao?

Các nhà lãnh đạo châu Âu dường như hoan nghênh bài phát biểu của ông Rubio với việc đứng lên và dành cho nó một tràng pháo tay. Tuy nhiên, dù ca ngợi lời kêu gọi tăng cường quan hệ với Mỹ, thì điều đáng chú ý là họ không trực tiếp đề cập đến các nhận xét của ông Rubio về nhập cư và các giá trị tự do.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nói với báo giới bên lề Hội nghị An ninh Munich: “Chúng tôi biết rằng trong chính quyền (Trump), một số người có giọng điệu cứng rắn hơn về các chủ đề này. Nhưng ngoại trưởng đã nói rất rõ ràng. Ông ấy nói: ‘Chúng tôi muốn một châu Âu mạnh trong liên minh’, và đó là điều mà chúng tôi đang làm việc rất tích cực trong Liên minh châu Âu”.

Về phần mình, Ngoại trưởng Pháp Jean-Noel Barrot phản hồi: “Việc nhắc tới di sản chung của chúng ta chỉ có thể được hoan nghênh bằng những tràng pháo tay ở châu Âu”.

Ông Barrot nói: “Chúng tôi sẽ xây dựng một châu Âu mạnh và độc lập. Độc lập, dĩ nhiên, bất kể những bài phát biểu mà chúng ta nghe tại Hội nghị An ninh Munich, dù chúng có đúng đến đâu”.

Gọi ông Rubio là “một đối tác thực sự”, Ngoại trưởng Đức John Wadephul nói: “Đó là một thông điệp rất rõ ràng từ Ngoại trưởng Rubio rằng chúng ta phải duy trì và gắn bó với trật tự quốc tế dựa trên luật lệ mà tuyến đầu, tất nhiên là Liên hợp quốc. Đây là Hội đồng Hòa bình của chúng ta. Chúng ta phải làm cho nó hiệu quả hơn”.

Ngoại trưởng Phần Lan Elina Valtonen cho biết bà “rất hài lòng với giọng điệu” và nội dung bài phát biểu của ông Rubio.

Điều này có ý nghĩa gì với châu Âu?

Các nhà lãnh đạo châu Âu đã phải đối mặt với một thế tiến thoái lưỡng nan, đặc biệt về nhập cư và quốc phòng, trong một thời gian, vì nhiều lý do.

Cuộc khủng hoảng nhập cư do bất ổn ở những khu vực khác trên thế giới đã khiến các đảng cực hữu tăng mạnh mức độ ủng hộ.

Giờ đây, chính quyền của Tổng thống Trump đã bày tỏ sự ủng hộ đối với nhiều đảng như vậy, đồng thời thúc giục châu Âu hành động quyết liệt hơn về nhập cư và quốc phòng.

Vì thế, nhiều nhà lãnh đạo châu Âu đã bắt đầu có những động thái cụ thể. Chẳng hạn, phần lớn các nước châu Âu đang tăng cường quốc phòng và siết chặt kiểm soát nhập cư.

Năm ngoái, Vương quốc Anh công bố kế hoạch tăng mạnh chi tiêu quốc phòng trước cuộc gặp giữa Thủ tướng Keir Starmer và Tổng thống Trump, trong bối cảnh lo ngại Mỹ có thể rút hỗ trợ cho Ukraine trong xung đột với Liên bang Nga.

Đáng chú ý, ông Rubio đã không tham dự một cuộc họp về Ukraine với các lãnh đạo châu Âu tại Hội nghị An ninh Munich.

Nhiều nước cũng đã thắt chặt kiểm soát nhập cư.

Đan Mạch đi đầu với các chính sách ngày càng hạn chế trong hệ thống nhập cư và tị nạn, khi các lãnh đạo hàng đầu đặt mục tiêu “không có người xin tị nạn” vào nước này.

Gần đây, Anh cho biết đang nghiên cứu mô hình của Đan Mạch.

Châu Âu cũng đang nỗ lực làm cho các chuỗi cung ứng năng lượng và công nghệ trở nên tự chủ hơn, giảm phụ thuộc vào các nhà cung cấp bên ngoài, đặc biệt trong bối cảnh diễn ra cuộc chiến thương mại của Tồng thống Trump với việc áp thuế đối ứng lên nhiều quốc gia trên thế giới.

Nhiều nhà lãnh đạo châu Âu cũng đang chịu áp lực ngày càng tăng từ sự nổi lên của các đảng cực hữu, những đảng kêu gọi siết chặt hơn nữa các quy định về nhập cư.

Trong những năm gần đây, tâm lý cực hữu, chống nhập cư gia tăng tại các nước như Anh, Hà Lan và Pháp.

Năm 2023, đảng Vì tự do cực hữu (PVV) do ông Geert Wilders lãnh đạo giành chiến thắng ở Hà Lan.

Năm 2024, đảng Tập hợp Quốc gia (RN) của bà Marine Le Pen thắng trong cuộc bầu cử sớm ở Pháp.

Cùng năm đó, đảng cánh hữu Cải cách nước Anh (Reform UK) do ông Nigel Farage lãnh đạo đạt được những bước tiến đáng kể trong tổng tuyển cử, và một cuộc khảo sát của YouGov còn xếp Reform UK là đảng được ủng hộ nhất tại Anh.

Bên cạnh đó, những ý tưởng từng bị xem là cực đoan, như “tái di cư” - trục xuất cưỡng bức công dân châu Âu không phải da trắng - đang ngày càng được một bộ phận bảo thủ cực hữu cổ xúy.

Ý tưởng này được quảng bá bởi ông Herbert Kickl, lãnh đạo Đảng Tự do Áo (FPO), và bà Alice Weidel, đồng lãnh đạo AfD ở Đức.

Trong khi một số lãnh đạo châu Âu tìm cách chống lại sự trỗi dậy của chính trị cực hữu, một phần bằng cách nhượng bộ với các chính sách nhập cư khắt khe hơn, thì Tổng thống Trump lại công khai ủng hộ xu hướng này.

Điều này có ý nghĩa gì với quan hệ Mỹ - Âu?

Theo nhà nghiên cứu Parsi, tất cả những điều trên cuối cùng cho thấy rằng “châu Âu đang đứng trước một lựa chọn. Châu Âu có thể theo đuổi quyền tự chủ chiến lược và tìm cách cân bằng giữa các cường quốc lớn, từ đó tìm kiếm một quan hệ đối tác có phẩm giá với Mỹ, trong đó họ không bị hạ xuống vị thế chư hầu”.

“Hoặc châu Âu có thể tiếp tục con đường hiện tại, dần dần nhưng chắc chắn tự đặt mình dưới sự phục tùng hoàn toàn trước lợi ích, ưu tiên, xung lực và các ý tưởng về đế quốc văn minh của Washington”, ông Parsi nói với Al Jazeera.

Ông Parsi chỉ rõ rằng tràng pháo tay khi ông Rubio kết thúc bài phát biểu ở Hội nghị An ninh Munich 2026 là do Ngoại trưởng Mỹ đề nghị tiếp tục là đối tác với châu Âu.

Về phía mình, các nhà lãnh đạo châu Âu dường như đặt ưu tiên lớn nhất vào việc hàn gắn quan hệ Mỹ - Âu tại Hội nghị An ninh Munich.

Trong bài phát biểu hôm 13/2, Thủ tướng Đức Friedrich Merz kêu gọi Mỹ và châu Âu “cùng nhau sửa chữa và khôi phục lòng tin xuyên Đại Tây Dương”.

“Hãy để tôi bắt đầu bằng một sự thật không dễ chịu: một vết rạn nứt, một sự chia rẽ sâu sắc đã mở ra giữa châu Âu và Mỹ”, ông Merz nói và cho biết thêm: “Phó Tổng thống JD Vance đã nói điều này một năm trước tại Munich. Ông ấy đã đúng trong mô tả của mình” khi kêu gọi một “quan hệ đối tác xuyên Đại Tây Dương mới”.