Khi nghỉ hưu không đồng nghĩa với dừng lại

Ông Nguyễn Xuân Huề (tỉnh Khánh Hòa) chính thức nhận quyết định nghỉ hưu ở tuổi 60, nhưng guồng quay lao động của ông hiếm khi dừng lại. Trái với lựa chọn an dưỡng bên con cháu, ông bắt đầu công việc phát hành báo. Nhận thấy sức khỏe còn dẻo dai, mỗi sáng tinh mơ khi đường phố còn thưa người, ông đã có mặt tại các đầu mối bưu điện và tòa soạn để lấy báo, tự tay đưa đến các cơ quan, doanh nghiệp và cá nhân đặt mua.

Vài năm sau, khi thị trường báo chí biến đổi và sức khỏe bắt đầu giảm sút, ông Huề linh hoạt thay đổi cách làm thay vì bỏ cuộc. Nhớ lại giai đoạn này, ông Huề kể: “Tôi quyết định lùi về tuyến sau, nhận nhiệm vụ tìm kiếm khách hàng ngay tại nhà rồi thuê các bạn trẻ đi giao báo. Dù phần lợi nhuận phải san sẻ bớt, mỗi tháng tôi vẫn đều đặn có thêm khoản thu nhập 3 - 5 triệu đồng, bổ sung đáng kể vào mức lương hưu hơn 7 triệu đồng/tháng. Thực ra, làm việc ở tầm tuổi này không đơn thuần chỉ để mưu sinh mà cao hơn cả là để tìm niềm vui, giúp đầu óc minh mẫn và duy trì nhịp sống năng động”.

Chỉ đến nay, khi đã chạm ngưỡng 79 tuổi, ông mới chính thức gác lại guồng quay công việc. “Bây giờ sức khỏe tôi yếu đi nhiều rồi, thói quen đọc báo in của mọi người cũng không còn như trước. Cộng thêm con cháu trong nhà kiên quyết mong tôi nghỉ ngơi dưỡng già nên tôi mới chính thức dừng lại”, ông Huề bộc bạch.

Hành trình miệt mài gần 20 năm sau khi nhận sổ hưu của ông Huề là một ví dụ sinh động, mang đậm hơi thở đời sống xã hội về bức tranh lao động tuổi xế chiều tại Việt Nam. Không khó để bắt gặp những tài xế công nghệ với mái đầu điểm bạc hay những chuyên gia lớn tuổi mẫn cán tại các văn phòng.

Báo cáo "Tái định nghĩa tuổi hưu: Sự phân hóa về hưu trí tại châu Á" do Sun Life châu Á thực hiện đã lượng hóa rõ nét thực trạng này. Cụ thể, có đến 70% người tham gia khảo sát tại Việt Nam cho biết họ dự kiến hoặc đã tiếp tục làm việc sau tuổi nghỉ hưu. Hiện tượng "nghỉ hưu không nghỉ việc" đã vượt ra khỏi ranh giới của những lựa chọn cá biệt để trở thành một xu thế mang tính đại chúng.

Động lực đằng sau những đôi tay chưa muốn nghỉ ngơi là một lăng kính đa sắc. Về mặt tinh thần, trong nhóm những người có kế hoạch tiếp tục làm việc, 52% mong muốn duy trì cảm giác có mục tiêu mỗi ngày, 48% muốn giữ tương tác xã hội và 39% xem công việc là phương thức hiệu quả giúp kích thích trí tuệ.

Thế nhưng, thực tế “trần trụi” cho thấy kinh tế vẫn là chiếc mỏ neo chi phối lớn nhất, khi có tới 60% thừa nhận họ cần thêm nguồn thu nhập để trang trải chi phí sinh hoạt. Áp lực này càng nặng nề hơn bởi đặc thù văn hóa gia đình Á Đông. Gần 9/10 người được khảo sát (89%) dự kiến vẫn phải tiếp tục hỗ trợ tài chính cho con cái hoặc người thân, buộc họ phải tự cắt giảm kỳ vọng về những chuyến du lịch dưỡng già (37%) hoặc ngậm ngùi trì hoãn thời điểm nghỉ ngơi thực sự (23%).

Bên cạnh đó, sức khỏe đóng vai trò như một lằn ranh quyết định. Có 45% người kéo dài thời gian làm việc nhờ nền tảng sức khỏe thể chất tốt và 44% nhờ tinh thần minh mẫn. Ngược lại, những cơn bạo bệnh bất ngờ thường là nguyên nhân phũ phàng nhất ép nhiều người phải rời thị trường lao động sớm hơn dự định, đánh sập cả những kế hoạch hưu trí được chuẩn bị kỹ lưỡng nhất.

Chính sách hưu trí trước áp lực thực tiễn

Xu hướng tiếp tục làm việc sau tuổi hưu không chỉ đến từ nhu cầu cá nhân mà còn chịu tác động rõ rệt từ những thay đổi chính sách. Giai đoạn 2025 - 2026, thị trường lao động ghi nhận ảnh hưởng từ Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ 1/7/2025), trong đó đáng chú ý là việc giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm.

Cùng với đó, lộ trình tăng tuổi nghỉ hưu theo Bộ luật Lao động 2019 và Nghị định 135/2020/NĐ-CP tiếp tục được triển khai. Từ năm 2026, tuổi nghỉ hưu trong điều kiện bình thường là 61 tuổi 6 tháng đối với nam và 57 tuổi đối với nữ. Việc kéo dài thời gian làm việc không chỉ nhằm thích ứng với xu hướng già hóa dân số mà còn tạo thêm dư địa để người lao động tích lũy cho giai đoạn hưu trí.

Theo đánh giá của giới chuyên gia an sinh xã hội, việc giảm điều kiện đóng bảo hiểm là bước điều chỉnh mang tính nhân văn, góp phần mở rộng độ bao phủ của hệ thống hưu trí, nhất là với nhóm lao động tham gia. Tuy nhiên, nguyên tắc “đóng - hưởng” cũng đặt ra bài toán thực tế: Với 15 năm đóng bảo hiểm, mức lương hưu khởi điểm chỉ khoảng 40% đối với nam và 45% đối với nữ. Khoản thu nhập này thường chỉ đáp ứng nhu cầu cơ bản, khiến nhiều người buộc phải tiếp tục làm việc để bù đắp chi phí sinh hoạt.

Ghi nhận tại các trung tâm dịch vụ việc làm thuộc Sở Nội vụ các địa phương cho thấy, số lao động trên 60 tuổi tìm kiếm việc làm linh hoạt, bán thời gian đang có xu hướng gia tăng. Điều này phản ánh rõ áp lực duy trì thu nhập trong giai đoạn hậu hưu trí.

Trong bối cảnh đó, vấn đề chuẩn bị tài chính cá nhân ngày càng trở nên cấp thiết. Khảo sát của Sun Life cho thấy, 14% người tham gia chưa từng lập kế hoạch hưu trí, trong khi 26% chỉ bắt đầu chuẩn bị trong vòng hai năm trước khi nghỉ việc. Chỉ 24% người được hỏi cảm thấy tự tin về tài chính, 21% người đã nghỉ hưu gặp khó khăn do chi tiêu vượt dự tính và chỉ 9% đánh giá cuộc sống hưu trí đạt kỳ vọng.

Bà Lay Hoon Tan, Tổng Giám đốc Sun Life Việt Nam nhận định: “Kỳ vọng về cuộc sống hưu trí chủ động đang tăng cao, nhưng thực tế nhiều người vẫn chưa có sự chuẩn bị đầy đủ. Việc lập kế hoạch tài chính từ sớm, bao gồm các giải pháp bảo vệ và tích lũy dài hạn đóng vai trò then chốt, giúp mỗi cá nhân chủ động trước rủi ro và xây dựng nền tảng tài chính vững chắc”.

Khi 75% người dân cho rằng nghỉ hưu nên là lựa chọn cá nhân, bài toán đặt ra không chỉ nằm ở chính sách an sinh mà còn ở sự chủ động của mỗi người. Chỉ khi hai yếu tố này song hành, xu hướng làm việc sau tuổi hưu mới có thể trở thành một lựa chọn tích cực thay vì gánh nặng mưu sinh.