Từ đo lường môi trường kinh doanh sang đánh giá hệ sinh thái phát triển tư nhân

Phát biểu tại sự kiện, PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, nhấn mạnh, lễ công bố PCI 2025 mang ba dấu ấn đặc biệt. Thứ nhất, đây là lần đầu tiên trong lịch sử, VCCI công bố một báo cáo toàn diện, mang tên đúng nghĩa của nó: Báo cáo Kinh tế Tư nhân Việt Nam. Báo cáo không chỉ đánh giá chất lượng điều hành cấp tỉnh như truyền thống của PCI, mà còn lần đầu tiên khái quát bức tranh tổng thể về khu vực kinh tế tư nhân, từ hơn 1 triệu doanh nghiệp và hơn 6,1 triệu hộ kinh doanh đang tạo việc làm cho 26 triệu lao động (chiếm 50,2% tổng số việc làm trên cả nước), cho đến năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

Cùng với đó, đây là kỳ báo cáo đánh dấu bước chuyển mình sang một giai đoạn phát triển hoàn toàn mới của PCI. Sau 21 năm liên tục đồng hành cùng cải cách, PCI chính thức được nâng cấp lên phiên bản PCI 2.0, phiên bản hoàn thiện nhất trong toàn bộ lịch sử dự án.

"Lần đầu tiên, chúng tôi giới thiệu một thước đo song hành mang tên Chỉ số Hiệu quả Kinh tế Tư nhân (BPI), để bổ sung cho PCI một góc nhìn mới. Đó là không chỉ đo chất lượng "đầu vào thể chế", mà còn đo "đầu ra thị trường", tức là khả năng doanh nghiệp thực sự sống sót, sinh lời và vươn lên trong chuỗi giá trị. Đây là kỳ báo cáo đầu tiên được thực hiện trên không gian hành chính mới gồm 34 tỉnh, thành phố, sau cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy và chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là một trong ba cuộc cải cách chưa từng có tiền lệ đang đồng thời diễn ra trong năm bản lề 2025”, PGS.TS Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh.

Chủ tịch VCCI cho biết, báo cáo năm nay được xây dựng từ cuộc khảo sát thực chứng quy mô rộng lớn, với sự tham gia của 3.546 doanh nghiệp tư nhân trong nước, 586 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và 1.001 hộ kinh doanh trên toàn bộ 34 tỉnh, thành phố. Có lẽ đây là một trong những cuộc điều tra khu vực kinh tế tư nhân toàn diện nhất Việt Nam trong nhiều năm qua.

Từ kết quả khảo sát đó, Báo cáo truyền tải ba thông điệp lớn. Đó là khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam đã vượt qua giai đoạn phòng thủ và đang sẵn sàng bứt phá. Năm 2025, số doanh nghiệp gia nhập thị trường đạt kỷ lục 297.500 doanh nghiệp, tăng 27,4% so với năm trước. 85,7% doanh nghiệp duy trì hoặc mở rộng quy mô. Niềm tin kinh doanh đang phục hồi mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự bứt phá này chỉ trở thành hiện thực nếu ba điểm nghẽn lớn nhất được khai thông trong 12 đến 18 tháng tới, bao gồm điểm nghẽn về thị trường đầu ra, điểm nghẽn về tiếp cận vốn, và điểm nghẽn về minh bạch chính sách.

Cùng với đó, cải cách thể chế đã đi đúng hướng, nhưng khoảng cách giữa thiết kế chính sách ở Trung ương và năng lực thực thi tại cơ sở vẫn còn rất lớn. Đây chính là dư địa cải cách quan trọng nhất hiện nay. Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, cùng Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội đã mở ra một không gian thể chế chưa từng có cho khu vực tư nhân. Vấn đề bây giờ không phải là "thiếu chính sách", mà là "thực thi chính sách như thế nào" để doanh nghiệp thực sự cảm nhận được sự thay đổi.

Theo Chủ tịch VCCI, để đạt mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, chúng ta phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy đồng hành, từ giảm gánh nặng thủ tục sang kiến tạo năng lực cạnh tranh. Đây là sự chuyển dịch mang tính cách mạng trong tư duy điều hành. Nếu trong 20 năm qua, PCI đã đồng hành cùng chính quyền các địa phương "làm thủ tục nhanh hơn", thì trong giai đoạn mới, PCI 2.0 và BPI sẽ giúp đo lường khả năng chính quyền "làm thị trường công bằng hơn, hỗ trợ doanh nghiệp hiệu quả hơn và điều hành chủ động hơn".

“VCCI đã có một quyết định mà chúng tôi cho rằng mang tính bước ngoặt: không công bố bảng xếp hạng cụ thể từ 1 đến 34 như thông lệ, mà chuyển sang công bố sáu nhóm chất lượng điều hành. Quyết định này dựa trên ba căn cứ khoa học chặt chẽ, đồng thời tương đồng với thông lệ quốc tế. Đây không phải là bước lùi, mà là sự trưởng thành về phương pháp luận. Mục tiêu của PCI từ nay không còn là tạo ra một cuộc đua "ai hơn ai", mà là một công cụ chẩn đoán giúp mỗi địa phương nhận diện đúng điểm nghẽn, học hỏi đúng thực hành tốt và hành động đúng trọng tâm”, PGS.TS Hồ Sỹ Hùng cho biết.

Năm nay, năm địa phương thuộc nhóm chất lượng điều hành "Tốt" trong PCI 2025 (xếp theo thứ tự bảng chữ cái): Bắc Ninh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Phú Thọ và Quảng Ninh. Điểm chung của các địa phương dẫn đầu năm nay không phải là một lợi thế đơn lẻ, mà là một cấu trúc điều hành cân bằng trên nhiều chiều cạnh, từ giảm chi phí tuân thủ, củng cố độ tin cậy pháp lý, đến phát huy vai trò chủ động kiến tạo của chính quyền.

Đối với Chỉ số BPI thí điểm, ba địa phương dẫn đầu là Thành phố Hồ Chí Minh (5,67 điểm), Hà Nội (5,41 điểm) và Quảng Ninh (5,33 điểm). Một phát hiện quan trọng từ phân tích tương quan: chất lượng điều hành (PCI) năm 2022 có liên hệ thống kê có ý nghĩa với hiệu quả kinh tế tư nhân (BPI) năm 2025. “Điều này khẳng định cải cách thể chế có độ trễ khoảng 3 năm, và là cơ sở khoa học để kiên định với lộ trình cải cách dài hạn, thay vì kỳ vọng kết quả tức thời”, Chủ tịch VCCI cho hay.

Sức bền đáng ghi nhận, niềm tin phục hồi mạnh mẽ

Năm 2025, số doanh nghiệp gia nhập thị trường đạt mức kỷ lục 297.500 doanh nghiệp, tăng 27,4% so với năm trước. Có tới 85,7% doanh nghiệp cho biết đang duy trì hoặc mở rộng quy mô hoạt động, phản ánh tâm thế thận trọng nhưng tích cực của cộng đồng doanh nghiệp sau giai đoạn khó khăn 2023, 2024.

Bên cạnh những tín hiệu tích cực, Báo cáo cũng thẳng thắn chỉ ra bốn điểm nghẽn lớn của khu vực tư nhân hiện nay: 60,2% doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng, tăng mạnh so với mức 45,3% năm 2024 và 41% năm 2022. Cùng với đó, 75,5% doanh nghiệp khẳng định không thể vay vốn nếu thiếu tài sản bảo đảm. Tỷ lệ khoản vay yêu cầu thế chấp tại Việt Nam lên tới 93,5%, cao hơn đáng kể so với Malaysia (33,4%), Thái Lan (55,8%) và mức trung bình toàn cầu (68,3%). Theo báo cáo, chỉ có 6 đến 8% doanh nghiệp có thể thường xuyên dự đoán các thay đổi chính sách; 51,9% phải dựa vào mạng xã hội để nắm bắt dự thảo văn bản.

Về chi phí không chính thức, có 26% doanh nghiệp phản ánh phát sinh chi phí không chính thức khi xin giấy phép kinh doanh, cao gấp gần 3 lần mức trung bình khu vực (9,5%).

Đáng chú ý, năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn khoảng cách lớn so với khu vực: chỉ 8,8% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sản phẩm hoặc dịch vụ, thấp hơn nhiều so với Malaysia (21,7%), Thái Lan (18,9%) và mức trung bình Đông Á và Thái Bình Dương (28,5%). Đối với khu vực hộ kinh doanh, 81,5% hộ ghi nhận doanh thu sụt giảm trong năm qua, đặt ra yêu cầu cấp thiết về một lộ trình chuyển đổi bền vững.

Theo đại diện VCCI, những con số này không phải để bi quan. Đây chính là dữ liệu quý báu để các cơ quan hoạch định chính sách ở Trung ương và địa phương nhận diện đúng ưu tiên, triển khai đúng giải pháp và đo lường được kết quả thực chất của cải cách.

“Chúng ta đang đứng trước một thời điểm lịch sử. Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Đảng và Nhà nước đã xác lập quyết tâm đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình, đạt tốc độ tăng trưởng GDP hai con số và trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ này. Để hiện thực hóa khát vọng đó, không thể không giải phóng triệt để sức sản xuất của khu vực tư nhân. Và để giải phóng sức sản xuất, không thể thiếu một môi trường kinh doanh thực sự thuận lợi, minh bạch, công bằng và bền vững ở từng tỉnh, từng xã, ở từng điểm tiếp xúc giữa doanh nghiệp, hộ kinh doanh và bộ máy công quyền. Đây chính là sứ mệnh mà PCI 2.0 và BPI sẽ tiếp tục đồng hành cùng các địa phương trong giai đoạn tới”, PGS.TS Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh.

Phiên bản PCI 2.0 được cấu trúc lại gồm 9 chỉ số thành phần với 98 chỉ tiêu. Các chỉ số gồm: Gia nhập thị trường; Tiếp cận nguồn lực; Tính minh bạch; Chi phí tuân thủ thủ tục hành chính; Chi phí không chính thức; Cạnh tranh bình đẳng; Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp; Thiết chế pháp lý; và Chính quyền kiến tạo.

Năm 2025, VCCI chủ động chuyển từ công bố bảng xếp hạng cụ thể sang công bố 6 nhóm chất lượng điều hành do điều kiện khác biệt giữa các tỉnh, thành phố sau sáp nhập và tương đồng với thông lệ quốc tế. Điểm PCI trung vị toàn quốc đạt 63,90 trên thang 100, phản ánh dòng chảy cải cách được duy trì liên tục.