Theo kênh Ynet News của Israel, ngay cả trước khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, nền kinh tế Iran đã rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng do nhiều năm chịu sức ép từ lạm phát, tham nhũng và các lệnh trừng phạt quốc tế. Thu nhập trung bình hàng tháng của người lao động Iran từ khoảng 700 USD năm 2022 hiện giảm xuống còn khoảng 400 USD, khiến ngày càng nhiều gia đình không đủ khả năng chi trả những nhu cầu tối thiểu.

Một blogger Iran từng kể lại câu chuyện về người mẹ trẻ buộc phải mua tã dành cho trẻ một tuổi cho cô con gái hai tuổi rưỡi vì đứa trẻ sụt cân nghiêm trọng do thiếu ăn. Những câu chuyện như vậy ngày càng phổ biến trong bối cảnh đời sống người dân lao dốc nhanh chóng.

Lạm phát tăng sốc, đồng rial mất giá kỷ lục

Chiến sự đã khiến tình hình vốn đã mong manh của Iran trở nên tồi tệ hơn. Lạm phát hàng năm hiện được ước tính quanh mức 70%, trong khi đồng rial liên tục giảm xuống mức thấp chưa từng có. Tuần trước, tỷ giá đã rơi xuống khoảng 1,8 triệu rial đổi một USD.

Sự lao dốc của đồng nội tệ khiến giá hàng hóa nhập khẩu tăng mạnh, đặc biệt là thuốc men và nguyên liệu sản xuất. Nhiều mặt hàng thiết yếu như nhựa, vải, ống dẫn và bao bì thực phẩm đều tăng giá chóng mặt.

Trong khi đó, các cuộc không kích quy mô lớn đã phá hủy nhiều nhà máy, cơ sở công nghiệp, khu luyện thép và tổ hợp hóa dầu lớn của Iran, khiến hàng trăm nghìn lao động không thể quay lại làm việc. Không chỉ những khu vực bị đánh bom trực tiếp chịu thiệt hại, tình trạng gián đoạn chuỗi nhập khẩu và thiếu nguyên liệu sản xuất cũng khiến nhiều doanh nghiệp phải đóng cửa hoặc cắt giảm hoạt động.

Hàng chục nghìn lao động đã bị sa thải mà không được trả lương, trong đó toàn bộ ngành hàng không gần như tê liệt. Sức mua suy giảm nghiêm trọng do lạm phát cao và suy thoái kinh tế càng khiến thị trường rơi vào vòng xoáy đình trệ.

Người dân phải lựa chọn giữa thực phẩm và thuốc men

Khủng hoảng kinh tế hiện không chỉ dừng lại ở các con số. Nhiều gia đình Iran đang phải đưa ra lựa chọn giữa mua thực phẩm hay thuốc chữa bệnh.

Các hiệu thuốc tại Iran cho biết giá khoảng 5.000 loại thuốc đã tăng kể từ khi chiến sự bắt đầu. Khoảng 200 loại thuốc tăng giá gấp đôi, thậm chí có mặt hàng tăng tới 380%. Những loại thuốc điều trị ung thư, tim mạch, rối loạn thần kinh và đông máu đang khan hiếm nghiêm trọng.

Một bác sĩ tại Tehran cho biết nhiều bệnh nhân ung thư không thể tiếp tục hóa trị vì không đủ khả năng thanh toán chi phí mới. Ngay cả insulin cho bệnh nhân tiểu đường cũng tăng giá gấp bốn lần so với trước chiến tranh.

“Có những người chỉ còn biết chờ cơn đau đầu hoặc cảm cúm tự qua đi vì không đủ tiền mua thuốc”, vị bác sĩ nói.

Theo các dự báo mới nhất, khoảng 4,1 triệu người Iran có thể rơi xuống dưới chuẩn nghèo trong thời gian tới, chưa tính thiệt hại từ việc xuất khẩu dầu mỏ, thép và hóa dầu sụt giảm mạnh.

Áp lực lớn với chính quyền Iran

Khó khăn kinh tế đang làm gia tăng sức ép lên chính quyền Tehran. Các cuộc biểu tình lớn hồi đầu năm tại Iran chủ yếu xuất phát từ sự bất mãn về kinh tế, khi người dân mất niềm tin vào khả năng cải thiện tình hình của chính phủ.

Một cố vấn kinh tế tại Iran nhận định rằng áp lực kinh tế hiện nay đang gây tổn hại cho Tehran còn lớn hơn nhiều so với các đợt không kích quân sự. Theo người này, chính sách gây sức ép của Mỹ đang tạo ra hiệu quả mà hàng nghìn phi vụ quân sự không thể đạt được.

Mức tăng giá mạnh nhất hiện tập trung vào các mặt hàng cơ bản như bánh mì, thịt gà, sữa và dầu ăn. Trong bối cảnh Washington tuyên bố chưa có ý định dỡ bỏ phong tỏa, nguy cơ bùng phát bất ổn xã hội tại Iran ngày càng lớn.

Chỉ trích xuất hiện ngay trên truyền hình quốc gia

Một trong những dấu hiệu cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng là làn sóng chỉ trích hiếm thấy trên truyền thông Iran, vốn thường tránh công khai công kích chính quyền.

Trong một chương trình truyền hình trực tiếp, người dẫn chương trình Elmira Sharifi đã công khai chất vấn Tổng thống Masoud Pezeshkian trước ống kính.

“Điều gì đang xảy ra với đất nước chúng ta, thưa ông Pezeshkian? Nhiều gia đình không đủ khả năng mua dầu ăn, gạo, đường, sữa hay thuốc men”, cô nói.

Khoảnh khắc này được xem là rất hiếm tại Iran, nơi giới truyền thông thường tránh chỉ trích trực diện lãnh đạo cấp cao.

Dù vậy, nhiều ý kiến cho rằng ông Pezeshkian không hoàn toàn chịu trách nhiệm cho cuộc khủng hoảng hiện nay, bởi ông tiếp quản đất nước trong bối cảnh thất nghiệp cao, thâm hụt ngân sách lớn và lạm phát kéo dài. Tuy nhiên, chính phủ của ông bị đánh giá phản ứng chậm trước tình hình khẩn cấp.

Một trong các giải pháp được đưa ra là yêu cầu siêu thị và hiệu thuốc bán hàng trả chậm cho người dân trong hai tháng, đồng thời trợ cấp khoảng 7 USD mỗi người để mua hàng thiết yếu. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng các biện pháp này quá nhỏ bé và không đủ đáp ứng nhu cầu thực tế.

Tờ Ettela’at, nhật báo được xem là thân cận với chính quyền Iran, cảnh báo đất nước đang bước vào một thực tế mới đầy bất ổn và cần một kế hoạch kinh tế hoàn toàn mới để tồn tại trong bối cảnh chiến tranh, phong tỏa và các cuộc đàm phán căng thẳng với Mỹ.