Nhiều chuyên gia, doanh nghiệp nhận định, phát triển kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, xây dựng xã hội số, thân thiện với môi trường chính là xu thế toàn cầu, là đòn bẩy chiến lược để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Để kinh tế số trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới

Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, kinh tế dữ liệu và kinh tế số chính là một trong những chìa khóa then chốt để Việt Nam tạo ra sức sản xuất mới và phương thức sản xuất mới chất lượng cao như Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đặt ra, tuy nhiên, đây không phải là chìa khóa tự động giúp thoát bẫy thu nhập trung bình.

Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn phân tích, điểm cốt lõi của kinh tế dữ liệu và kinh tế số không nằm ở bản thân các sản phẩm công nghệ, mà ở việc chúng làm thay đổi cách thức tổ chức sản xuất, phân phối và tiêu dùng trong toàn bộ nền kinh tế. Khi dữ liệu trở thành một yếu tố đầu vào quan trọng của sản xuất, cùng với vốn, lao động và công nghệ, thì năng lực tạo ra giá trị không còn phụ thuộc chủ yếu vào quy mô tài nguyên, lao động giá rẻ hay mở rộng đầu tư theo chiều rộng, mà phụ thuộc ngày càng nhiều vào năng lực xử lý thông tin, ra quyết định dựa trên dữ liệu và khả năng đổi mới mô hình kinh doanh.

Kinh tế dữ liệu tạo điều kiện để Việt Nam từng bước dịch chuyển lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị. Điều quan trọng là giá trị gia tăng trong các hoạt động này chủ yếu đến từ tri thức, thuật toán, mô hình kinh doanh và hệ sinh thái người dùng, chứ không phải từ quy mô vốn vật chất hay tài nguyên thiên nhiên.

Kinh tế số làm thay đổi sâu sắc cấu trúc thị trường và không gian tham gia của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa, nếu tiếp cận được hạ tầng số, nền tảng dữ liệu và các dịch vụ điện toán đám mây, có thể tham gia thị trường quốc gia và quốc tế với chi phí thấp hơn rất nhiều so với mô hình truyền thống. Điều này mở rộng nền tảng cạnh tranh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành lớp doanh nghiệp mới có khả năng tạo giá trị cao.

“Điều quyết định là Việt Nam có tận dụng được kinh tế số để nâng cao năng suất, làm chủ công nghệ, phát triển nguồn nhân lực số và từng bước hình thành năng lực đổi mới sáng tạo nội sinh hay không. Nếu kinh tế số chỉ dừng lại ở mở rộng tiêu dùng trực tuyến, nền tảng trung gian và dịch vụ phân phối, trong khi năng lực công nghệ lõi, dữ liệu lõi và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vẫn phụ thuộc lớn vào bên ngoài, thì tác động đến giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh dài hạn sẽ rất hạn chế”, Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh.

Để hình thành mô hình tăng trưởng mới dựa trên các phương thức sản xuất chất lượng cao, Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn cho rằng, trong 5 năm tới, Việt Nam cần ưu tiên tháo gỡ ba nút thắt: Thể chế dữ liệu để dữ liệu có thể lưu thông hợp pháp và an toàn; thể chế đổi mới sáng tạo để doanh nghiệp có không gian thử nghiệm và thể chế thị trường vốn để tài trợ được cho tài sản vô hình và dự án tuần hoàn. Trong đó, phân bổ nguồn lực công và chính sách thuế cần được thiết kế theo hướng tạo hạ tầng nền, khuyến khích đổi mới và tuần hoàn bằng ưu đãi có điều kiện, dựa trên kết quả và tác động lan tỏa, thay vì ưu đãi dàn trải. Nếu làm được điều này, mô hình tăng trưởng mới sẽ có nền móng thể chế đủ mạnh để chuyển từ khẩu hiệu thành động lực tăng trưởng thực chất.

Động lực từ kinh tế số và kinh tế xanh

Từ góc nhìn của doanh nghiệp sản xuất lĩnh vực cơ khí, ông Lê Thanh Tùng, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn RMG Việt Nam cho rằng, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn vừa là xu thế tất yếu, vừa mở ra nhiều cơ hội mới cho doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là doanh nghiệp cơ khí. Khi thị trường ngày càng quan tâm đến yếu tố môi trường, những doanh nghiệp sớm chuyển đổi sẽ có lợi thế trong việc tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, nhất là với các đối tác nước ngoài yêu cầu cao về tiêu chuẩn xanh. Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ bởi việc đầu tư công nghệ sạch, cải tiến quy trình sản xuất và thay đổi thói quen vận hành đòi hỏi nguồn vốn lớn, trong khi nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ còn hạn chế về tài chính và nhân lực chuyên sâu. Hơn nữa, việc cân đối giữa chi phí đầu tư ban đầu và hiệu quả kinh tế trong ngắn hạn cũng là bài toán khó.

“Nếu nhìn ở góc độ dài hạn, chuyển đổi sang mô hình kinh tế xanh không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ quy định pháp luật, giảm rủi ro môi trường mà còn nâng cao uy tín thương hiệu và khả năng cạnh tranh bền vững”, ông Lê Thanh Tùng khẳng định.

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn, theo ông Lê Thanh Tùng, RMG Việt Nam tập trung vào việc sử dụng hiệu quả tài nguyên ngay trong từng công đoạn sản xuất. Theo đó, Công ty rà soát và tối ưu quy trình cắt gọt, gia công kim loại nhằm giảm tỷ lệ phế liệu phát sinh, đồng thời phân loại phế liệu kim loại ngay tại xưởng để tái chế hoặc tái sử dụng theo đúng quy định. Ngoài ra, Công ty từng bước áp dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng, sử dụng điện hiệu quả hơn trong sản xuất, xem đây là một phần quan trọng của mô hình kinh tế tuần hoàn mà doanh nghiệp đang hướng tới.

Ông Lê Thanh Tùng đề xuất các cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng đồng hành thực chất hơn với doanh nghiệp. Cụ thể là các chính sách hỗ trợ tài chính, tín dụng ưu đãi cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ số, công nghệ xanh và đổi mới dây chuyền sản xuất. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, đặc biệt trong các lĩnh vực liên quan đến đầu tư, môi trường và chuyển đổi công nghệ cũng sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và nguồn lực để tập trung cho sản xuất - kinh doanh. Các chương trình đào tạo, tư vấn về chuyển đổi số, kinh tế xanh cũng cần được triển khai sát với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, tránh hình thức.

“Nhà nước cần tiếp tục đóng vai trò “kiến tạo”, tạo môi trường pháp lý ổn định, minh bạch để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, từ đó góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng”, ông Lê Thanh Tùng kỳ vọng.