Theo phóng viên TTXVN tại Paris, một khảo sát mới của Trung tâm Sách Quốc gia Pháp (CNL) thực hiện với 1.500 người từ 7 đến 19 tuổi cho thấy mỗi ngày thanh thiếu niên Pháp chỉ đọc trung bình 18 phút, nhưng lại dành tới 3 giờ 10 phút cho các thiết bị điện tử. Sự chênh lệch này phản ánh một thay đổi sâu sắc trong cách tiếp nhận tri thức của cả một thế hệ.

Đáng chú ý, 81% số trẻ em và thanh thiếu niên vẫn khẳng định “thích đọc sách”. Tuy nhiên, thực tế lại hoàn toàn trái ngược: hơn 30% số thanh thiếu niên từ 16 đến 19 tuổi chưa từng đọc hết một cuốn sách. Ngay cả với những người có đọc sách, thời gian đọc cũng giảm mạnh so với trước đây, trung bình giảm khoảng 40 phút so với năm 2022. Hơn nữa, việc đọc sách ngày càng trở nên rời rạc, thiếu tập trung khi nhiều em vừa đọc vừa nhắn tin, xem video hoặc kiểm tra mạng xã hội.

Hệ quả không chỉ dừng lại ở việc đọc ít hơn mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hiểu và diễn đạt. Các nhà ngôn ngữ học cảnh báo rằng việc thường xuyên tiếp xúc với nội dung ngắn, thiếu chuẩn mực trên mạng xã hội khiến giới trẻ dần quen với cách sử dụng ngôn ngữ sai lệch, nghèo nàn. Khả năng viết, sử dụng ngữ pháp, dấu câu và vốn từ đều suy giảm rõ rệt. Những cấu trúc ngữ pháp phức tạp dần biến mất trong cách diễn đạt của học sinh do không còn được tiếp xúc thường xuyên qua việc đọc.

Sự thay đổi này cũng kéo theo biến chuyển trong thị hiếu đọc. Thay vì các tác phẩm văn học kinh điển, nhiều bạn trẻ ngày nay chủ yếu đọc truyện tranh, manga hoặc tiểu thuyết đồ họa. Đáng chú ý, thể loại “lãng mạn đen tối” - với nội dung kết hợp yếu tố tình dục, bạo lực và các mối quan hệ độc hại - đang ngày càng thu hút các độc giả nữ trẻ tuổi. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, thể loại sách này với vốn từ hạn chế và cấu trúc ngữ pháp đơn giản không giúp phát triển năng lực ngôn ngữ.

Cốt lõi của vấn đề nằm ở cơ chế chú ý. Các nhà tâm lý học cho rằng việc lướt màn hình liên tục kích thích “chú ý phản xạ” - tức phản ứng nhanh với các kích thích ngắn và mạnh. Trong khi đó, đọc sách đòi hỏi “chú ý tự nguyện”, tức khả năng tập trung sâu và bền bỉ. Khi não bộ quen với nhịp độ nhanh của video và mạng xã hội, khả năng duy trì sự tập trung cần thiết cho việc đọc dần suy giảm. Một đứa trẻ dành hàng giờ cho điện thoại sẽ gặp khó khăn khi đọc chỉ vài trang sách.

Tình trạng này tạo ra một “vòng luẩn quẩn”: càng ít đọc thì đọc càng chậm, càng khó hiểu và dễ nản. Nhiều thanh thiếu niên thậm chí mất hàng tháng để hoàn thành một cuốn sách vài trăm trang, đến mức quên nội dung phần đầu khi chưa đọc xong phần cuối.

Không chỉ nhà trường, Chính phủ Pháp cũng bắt đầu nhìn nhận đây là một vấn đề xã hội nghiêm trọng. Tổng thống Emmanuel Macron từng cảnh báo về việc giới trẻ ngày càng mất khả năng tập trung do thói quen sử dụng màn hình. Ông đề xuất nhiều biện pháp như hạn chế mạng xã hội đối với trẻ em dưới 15 tuổi, tổ chức “ngày không kết nối mạng” và khuyến khích đọc sách trong trường học.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng giải pháp không thể chỉ đến từ chính sách, mà cần bắt đầu từ gia đình. Vai trò của cha mẹ là yếu tố then chốt nhưng đang dần suy giảm khi chính họ cũng bị cuốn vào màn hình. Trong khi đó, việc đọc sách cho trẻ từ sớm - thậm chí từ 6 đến 9 tháng tuổi - đã được chứng minh có tác động lớn đến sự phát triển ngôn ngữ và tư duy.

Một số nhà tâm lý học đề xuất các biện pháp quyết liệt hơn, như tạm thời cắt hoàn toàn trò chơi điện tử và mạng xã hội để “tái thiết” khả năng tập trung. Thực tế cho thấy sau giai đoạn “cai màn hình”, nhiều thanh thiếu niên dần lấy lại khả năng đọc, ghi nhớ và suy nghĩ sâu.

Cuộc khủng hoảng đọc sách tại Pháp hôm nay không chỉ là câu chuyện của một thói quen, mà là dấu hiệu của một sự chuyển dịch văn hóa lớn. Khi nội dung ngắn, nhanh và dễ tiêu thụ lấn át, việc đọc - vốn là nền tảng của tri thức và tư duy - đang đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau. Nếu không có những thay đổi kịp thời, một thế hệ có thể lớn lên mà thiếu đi khả năng đọc sâu, suy nghĩ độc lập và tiếp cận tri thức một cách bền vững.