Làn sóng lây nhiễm âm thầm nhấn chìm thế hệ trẻ

Đêm trái tim con gái ngừng đập, Clare - một phụ nữ ngoài 20 tuổi - tự dằn vặt mình. Cô tự hỏi liệu có phải do đã cho con ra ngoài trời lạnh quá nhiều, hay do uống nước đá khi mang thai khiến phổi bé yếu đi. Trong căn phòng bệnh viện tại Fiji, Clare dán mắt vào lồng ngực nhỏ bé của con, cầu mong nó phập phồng trở lại.

Bé Andi mới một tháng tuổi. Các bác sĩ phải hồi sức tim phổi nhiều lần, đặt ống dẫn lưu vào lồng ngực để rút dịch quanh phổi. “Con bé rất, rất nặng và không ai biết chuyện gì đang xảy ra… tình trạng yếu dần từng giờ”, Clare kể lại. Cô ngồi bên giường bệnh của con, cầu nguyện trong tuyệt vọng.

Rồi các bác sĩ đề nghị xét nghiệm HIV.

Kết quả cho thấy Andi dương tính với HIV. Cả Clare và chồng cô cũng vậy. Trong giai đoạn cuối thai kỳ hoặc khi cho con bú, Clare đã nhiễm virus và truyền sang con. Chồng cô - người từng tiêm chích ma túy - khăng khăng rằng mình đã cẩn trọng.

Gia đình trẻ của Clare chỉ là một trong hàng nghìn trường hợp mắc kẹt trong cuộc khủng hoảng HIV nghiêm trọng nhất lịch sử Fiji. Số ca nhiễm mới tại quốc đảo Nam Thái Bình Dương này đã tăng hơn gấp ba lần từ năm 2023 đến 2024. Chỉ trong sáu tháng đầu năm 2025, hơn 1.200 người được chẩn đoán nhiễm HIV, biến Fiji thành nơi có tốc độ gia tăng HIV nhanh nhất thế giới trong bối cảnh viện trợ toàn cầu suy giảm.

Theo Liên hợp quốc, vị trí địa lý của Fiji - điểm trung chuyển ma túy giữa các đường dây xuyên quốc gia - cùng tình trạng sử dụng methamphetamine gia tăng trong nước đã thúc đẩy làn sóng lây nhiễm. Việc dùng chung kim tiêm, thiếu chương trình bơm kim sạch, nhận thức y tế hạn chế, cùng sự kỳ thị nặng nề khiến khủng hoảng càng trầm trọng.

Hiện một nửa số ca nhiễm được cho là liên quan đến việc dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ pha chế ma túy. Nhưng đáng lo ngại hơn, HIV không còn chỉ là căn bệnh của người nghiện. Nó đang lan sang những nhóm dễ tổn thương nhất: phụ nữ, trẻ vị thành niên, và những em bé sinh ra đã mang trong mình virus.

Giới chức y tế cho biết mỗi tuần có một trẻ sơ sinh được chẩn đoán nhiễm HIV từ mẹ. Trung bình mỗi tháng có một trẻ dưới 5 tuổi tử vong do biến chứng liên quan đến HIV/AIDS. “Đó là con số khiến tôi đau lòng nhất, vì hoàn toàn có thể phòng tránh”, bác sĩ Jason Mitchell, người đứng đầu chương trình ứng phó HIV tại Fiji, nói. “Không có lý do gì để thêm một đứa trẻ nào sinh ra với HIV”.

Kỳ thị và khoảng trống hiểu biết

Fiji là quần đảo hơn 300 hòn đảo với khoảng 930.000 dân và là một xã hội đậm đặc niềm tin tôn giáo. Khoảng một nửa dân số là người bản địa iTaukei, nhóm chiếm tới 90% số ca nhiễm HIV và có tỷ lệ nghèo đói cao hơn mặt bằng chung.

Trong bối cảnh đó, HIV thường bị gắn với “tội lỗi”. Christopher Lutukivuya, một nhà hoạt động sống chung với HIV từ năm 2013, cho biết nhiều người tin rằng mắc bệnh đồng nghĩa với bị trừng phạt. Ông từng chứng kiến bạn bè bị gia đình đuổi khỏi nhà, hoặc chọn cách phủ nhận bệnh tình thay vì điều trị. “Vấn đề lớn nhất của chúng tôi là sự chấp nhận”, ông nói. “Tôi từng thấy những cơ thể chỉ còn da bọc xương vì không dám đến bệnh viện”.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và UNAIDS nhận định kiến thức cơ bản về HIV tại Fiji còn thiếu nghiêm trọng. Nhiều người không biết HIV có thể lây từ mẹ sang con, hoặc tin rằng đây là “án tử hình”. Ở cả thành thị lẫn nông thôn, việc sử dụng bao cao su vẫn là điều khó thương lượng, đặc biệt với phụ nữ trong hôn nhân.

Francine, một phụ nữ Indo-Fiji ngoài 30 tuổi, phát hiện nhiễm HIV khi đang cho con bú, lây từ bạn đời từng tiêm chích ma túy. “Tôi có học, tôi biết về HIV, nhưng tôi không thể yêu cầu bạn tình dùng bao cao su. Cán cân quyền lực ở Fiji không cho phép điều đó”, cô nói.

Tuổi trẻ lạc lối trong vòng xoáy ma túy

Tại thủ đô Suva, nhiều trẻ em sống lang thang, tham gia vận chuyển hoặc buôn bán ma túy. Methamphetamine - rẻ, mạnh và dễ tiêm - trở thành lựa chọn phổ biến. Nhiều em lần đầu tiếp xúc đã tiêm trực tiếp để “phê” nhanh hơn.

Bác sĩ Dashika Balak cho biết không ít trẻ thích sống ngoài đường vì “ở đó có bạn bè và thứ mà chúng gọi là tình yêu”. Nhưng chính nơi ấy, HIV lan truyền nhanh chóng qua những chiếc kim tiêm dùng chung.

Tại Trung tâm phục hồi thanh thiếu niên Kauwai, các nhân viên xã hội nỗ lực giúp những em như Isac, 17 tuổi, và Nemaia, 15 tuổi, cai nghiện và điều trị HIV. Isac kể từng sút cân trầm trọng sau khi dùng chung kim tiêm. Nay em đã trở lại trường học, chơi guitar và mơ làm kế toán. Nemaia, từng lang thang hai năm trên phố, giờ uống thuốc kháng virus hàng ngày và nói với những em mới vào trung tâm rằng HIV không phải dấu chấm hết.

Theo các bác sĩ, nếu phát hiện sớm trong thai kỳ, điều trị kháng virus có thể làm giảm đáng kể hoặc ngăn chặn hoàn toàn nguy cơ lây từ mẹ sang con. Chính phủ Fiji đã tăng cường xét nghiệm tiền sản, mở phòng khám lưu động và dự kiến triển khai rộng rãi thuốc dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) trong thời gian tới.

Cuộc chiến chưa có hồi kết

Ước tính có khoảng 8.900 người đang sống chung với HIV tại Fiji, song giới chức thừa nhận con số thực tế có thể cao hơn. Không ít trường hợp tử vong liên quan đến HIV không được ghi nhận chính thức do gia đình sợ mang tiếng xấu.

Chính phủ Fiji đã chi 10 triệu USD cho công tác ứng phó trong năm qua, cùng với hỗ trợ từ Australia và New Zealand. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điều đó vẫn chưa đủ khi nguy cơ dịch chuyển sang giai đoạn dịch lan rộng trong cộng đồng ngày càng rõ rệt.

Sau bảy tháng thở máy, Andi giờ là cô bé hai tuổi vui tươi, vết sẹo trên lồng ngực trái là dấu tích duy nhất của đêm định mệnh. Bé uống thuốc kháng virus nghiền trong nước trái cây mỗi ngày. Clare vẫn dõi theo con sát sao, bởi dù tuân thủ điều trị, Andi vẫn nhiều lần nhập viện. “Nếu muốn con mình sống, bạn chỉ có thể làm đúng những gì bác sĩ nói”, cô chia sẻ.

Trong một ngôi nhà an toàn ở ngoại ô Nadi, nơi tiếp nhận phụ nữ, trẻ em và người chuyển giới sống chung với HIV, tiếng cười vẫn vang lên. Người sáng lập, Edwina Biyau, tin rằng cách duy nhất để vượt qua khủng hoảng là yêu thương và trao hy vọng. “Bạn nhiễm HIV, nhưng đó không phải tận cùng thế giới”, bà nói. “Bạn vẫn có thể viết một chương mới cho cuộc đời mình”.