Được cất giữ sâu dưới lòng đất, nhiều khả năng phân tán tại nhiều địa điểm khác nhau, kho uranium làm giàu cấp độ cao của Iran đang là một trong những ẩn số lớn nhất trong bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào.

Theo báo The New York Times, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Trọng tâm của cam kết này là số uranium làm giàu cấp độ cao của Tehran – lượng vật liệu mà các chuyên gia cho rằng đủ để chế tạo ít nhất 10 quả bom hạt nhân.

Phần lớn số uranium này được cho là đang được lưu trữ ở độ sâu lớn dưới lòng đất, tới mức ngay cả các loại bom xuyên boong-ke mạnh nhất của Mỹ cũng có thể không đủ khả năng phá hủy.

Một chiến dịch quân sự nhằm thu giữ số uranium này cũng tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Ngoài nguy cơ xung đột quân sự, bản thân vật liệu hạt nhân có thể trở nên cực độc nếu rò rỉ và tiếp xúc với độ ẩm.

Hiện chính quyền Tổng thống Trump đang tập trung vào giải pháp ngoại giao, tìm cách thuyết phục Iran bàn giao số vật liệu này để đổi lấy các ưu đãi.

"Iran đang bị trừng phạt vì sở hữu uranium làm giàu cấp độ cao, và vì các hoạt động hạt nhân của họ", Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phát biểu trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện hôm 2/6.

Ông nhấn mạnh: "Nếu họ đồng ý từ bỏ những điều đó, sẽ có các biện pháp nới lỏng trừng phạt tương ứng với cam kết và việc tuân thủ thỏa thuận của họ".

Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), tính đến tháng 6/2025 Iran sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu tới mức tinh khiết 60%. Trong báo cáo công bố tháng 2 vừa qua, IAEA cho biết lượng vật liệu này thường được lưu trữ trong các bình chứa có kích thước tương đương bình dưỡng khí của thợ lặn, cho phép dễ dàng phân tán tại nhiều địa điểm khác nhau.

Do chưa có các cuộc thanh sát đầy đủ của IAEA, hiện không thể xác định chính xác kho vật liệu hạt nhân này đang được lưu giữ ở đâu.

Khu phức hợp ngầm sâu tại Isfahan

Theo Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi, phần lớn lượng uranium làm giàu của Iran nhiều khả năng vẫn đang được lưu giữ dưới lòng đất gần khu phức hợp hạt nhân Isfahan.

Các chuyên gia nhận định số vật liệu này chỉ cần thêm vài tuần xử lý là có thể đạt cấp độ sử dụng cho vũ khí hạt nhân.

Tổ hợp Isfahan được xây dựng sâu dưới lòng núi và theo đánh giá của Viện Do Thái vì An ninh Quốc gia Mỹ (JINSA), độ sâu của công trình này có thể vượt quá khả năng công phá của các loại bom xuyên boong-ke hiện nay.

Khi Mỹ tham gia cùng Israel trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày năm ngoái, các cuộc không kích đã gây thiệt hại nặng cho các cửa hầm của cơ sở Isfahan. Hình ảnh vệ tinh cho thấy từng có nỗ lực dọn dẹp đống đổ nát tại một số lối vào.

Tuy nhiên, đầu năm nay, Iran tiếp tục phủ đất lên các cửa hầm, được cho là nhằm tăng cường khả năng bảo vệ trước khi xung đột mới bùng phát vào tháng 2.

Các ảnh vệ tinh cũng ghi nhận sự xuất hiện của các rào chắn đất mới, có thể nhằm đối phó với các chiến dịch đột kích trên bộ. Một số công trình mới gần cửa hầm được cho là nơi bố trí khí tài quân sự phòng thủ.

Một số nhà phân tích còn cho rằng có dấu hiệu Iran đã vận chuyển uranium vào khu phức hợp Isfahan.

Trước cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi tháng 6/2025, ảnh vệ tinh của Airbus cho thấy một xe tải đỗ gần lối vào đường hầm. Hàng hóa trên xe có hình dạng tương tự các container chuyên dùng để vận chuyển vật liệu hạt nhân.

Tuy nhiên, giới chuyên gia vẫn chưa thể khẳng định liệu đó có phải uranium hay chỉ là các hóa chất phục vụ quá trình luyện kim hạt nhân.

Natanz và "Núi Cuốc Chim"

Một phần nhỏ hơn của kho uranium làm giàu cấp độ cao có thể đang được lưu giữ tại Natanz – cơ sở làm giàu uranium lớn nhất của Iran.

Mỹ và Israel đã tiến hành nhiều đợt không kích nhằm vào Natanz trong các năm 2025 và 2026, gây thiệt hại nghiêm trọng cho cơ sở này.

Theo chuyên gia hạt nhân Joseph Rodgers thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), một số cuộc tấn công gần đây có thể nhằm mục đích chôn vùi lượng uranium được lưu trữ tại đây. Tuy nhiên, hiện chưa có thông tin xác thực về số phận của các vật liệu này.

Cách Natanz khoảng 1,6 km là một cơ sở ngầm khác được gọi là "Núi Cuốc Chim" (Pickaxe Mountain), nơi được cho là đã được Iran xây dựng từ năm 2020.

Các hình ảnh vệ tinh cho thấy công việc xây dựng tại đây vẫn tiếp tục ngay cả sau cuộc chiến năm 2025.

Gần đây, Iran đã dựng thêm tường bảo vệ quanh khu vực và gia cố nhiều cửa hầm, dường như nhằm chống lại các cuộc tấn công trong tương lai.

Nhiều chuyên gia nhận định địa điểm này có thể đóng vai trò quan trọng trong chiến lược bảo vệ chương trình hạt nhân của Tehran.

Dưới đống đổ nát ở Fordo

Fordo từng là một trong những cơ sở hạt nhân kiên cố nhất của Iran. Tuy nhiên, sau khi Mỹ sử dụng hàng chục quả bom xuyên boong-ke trong cuộc tấn công tháng 6/2025, cơ sở ngầm này được đánh giá là đã bị phá hủy nghiêm trọng.

Những hình ảnh vệ tinh gần đây cho thấy Iran đã dựng thêm các chướng ngại vật trên các tuyến đường dẫn tới cửa hầm ngầm tại Fordo.

Theo Viện Khoa học và An ninh Quốc tế (ISIS), động thái này có thể nhằm làm chậm hoặc ngăn chặn một chiến dịch tấn công trên bộ trong tương lai.

Tuy nhiên, các chuyên gia không loại trừ khả năng Iran đã di chuyển một phần kho uranium khỏi Fordo từ trước.

Một địa điểm bí mật khác?

Ngoài Isfahan, Natanz và Fordo, giới chuyên gia cho rằng Iran hoàn toàn có thể đang lưu trữ uranium tại một hoặc nhiều địa điểm bí mật chưa được công bố.

Nếu điều này là sự thật, việc thu hồi hoặc kiểm soát toàn bộ kho vật liệu hạt nhân của Iran sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều nếu không có sự hợp tác từ Tehran.

Scott Roecker, Phó Chủ tịch Chương trình An ninh Vật liệu Hạt nhân thuộc tổ chức Nuclear Threat Initiative, nhận định: "Nếu Iran lo ngại Mỹ hoặc Israel tìm cách thu giữ số vật liệu này bằng biện pháp quân sự, họ chắc chắn sẽ muốn phân tán chúng đến nhiều địa điểm khác nhau".

Không chỉ sở hữu lượng uranium làm giàu tới mức 60%, Iran hiện còn nắm giữ hơn 9 tấn uranium làm giàu ở nhiều cấp độ khác nhau.

Theo đánh giá mới nhất của IAEA, tổng lượng uranium làm giàu của nước này đã vượt 9.000 kg, trong đó có khoảng 184 kg được làm giàu tới mức 20% và hơn 6 tấn được làm giàu ở mức 5%.

Mặc dù cần thêm thời gian để chuyển đổi số vật liệu này thành uranium cấp độ vũ khí, Iran vẫn duy trì khả năng thực hiện điều đó miễn là còn giữ được các cơ sở làm giàu uranium hoạt động.