Tại đây, những dấu tích và hóa thạch không còn là những vật trưng bày vô tri mà đã trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ, khơi dậy tình yêu và trách nhiệm bảo vệ thiên nhiên trong lòng mỗi du khách, đặc biệt là các bạn trẻ.

"Tháp bướm" biểu trưng của sức sống đại ngàn

Bảo tàng Cúc Phương được thành lập vào năm 1973, ban đầu để lưu trữ mẫu vật phục vụ nghiên cứu khoa học trong Vườn quốc gia Cúc Phương. Đến tháng 8/2020, bảo tàng chính thức mở cửa đón du khách, trở thành một phần không thể thiếu của hệ thống bảo tồn quốc gia. Vai trò chính của bảo tàng là bảo quản, trưng bày và nghiên cứu các mẫu vật sinh học, hỗ trợ công tác bảo tồn thiên nhiên phục vụ như một trung tâm giáo dục, nơi học sinh, sinh viên và chuyên gia có thể tham khảo tài liệu về động thực vật.

Bước vào không gian tầng 1, điều đầu tiên khiến du khách choáng ngợp là Tháp bướm. Với khoảng 350 mẫu bướm trong tổng số 380 loài được phát hiện tại Cúc Phương. Tháp bướm như một tác phẩm nghệ thuật tôn vinh vẻ đẹp đa dạng của rừng già.

Chị Hoàng Thị Quyên, thuyết minh viên Bảo tàng Cúc Phương cho biết, việc chọn những con bướm làm biểu trưng của bảo tàng mang một hàm ý khoa học sâu sắc: Bướm là loài chỉ thị môi trường. Nơi nào con bướm còn nhiều, sắc màu còn rực rỡ, chứng tỏ hệ thực vật nơi đó còn phong phú và môi trường sống còn thực sự trong lành. Đó chính là nguồn cảm hứng để Vườn quốc gia Cúc Phương chọn bướm làm biểu trưng của bảo tàng.

Tầng 2 của bảo tàng mở ra một không gian sinh thái sống động. Du khách được chiêm ngưỡng những mẫu tiêu bản của những loài cây gỗ quý như Đinh hương, Lim xanh, Chò xanh, Chò chỉ. Điểm nhấn mang tính "độc bản" và bí ẩn nhất của Bảo tàng Cúc Phương nằm ở khu vực trưng bày khảo cổ và lịch sử. Nơi đây trưng bày những mẫu hóa thạch của các sinh vật biển như: Cúc đá, ốc Anh Vũ. Đặc biệt hơn là bộ hài cốt cùng các di vật của người tiền sử có niên đại từ 7.500 - 7.600 năm. Được khai quật từ các hang động trong lòng Vườn quốc gia Cúc Phương, những bộ hài cốt này khẳng định Cúc Phương từng là một trong những cái nôi định cư sớm của người Việt cổ.

Giáo dục cộng đồng về tình yêu thiên nhiên

Thay vì những trang sách giáo khoa, học sinh và sinh viên khi đến với Bảo tàng Cúc Phương được học tập trong một không gian trực quan sinh động. Từ việc quan sát Tháp bướm để hiểu về chỉ thị môi trường đến việc nghiên cứu Cây tiến hóa để hình dung về dòng chảy sự sống. Bảo tàng đã biến những kiến thức sinh học phức tạp trở nên gần gũi. Đây chính là mô hình giáo dục trải nghiệm giúp cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ hệ thống hóa kiến thức một cách tự nhiên và bền vững nhất.

Dừng chân trước sơ đồ cây tiến hóa và bộ sưu tập loài bướm, em Nguyễn Văn Tuấn (Hà Nội) không giấu nổi sự thích thú. Vừa ghi lại những thước phim tư liệu, Tuấn vừa chia sẻ về tình yêu dành cho đại ngàn Cúc Phương, với em, chuyến tham quan không chỉ là học hỏi mà còn là khởi đầu cho quyết tâm theo đuổi "lối sống xanh", chung tay bảo vệ môi trường và trân trọng những giá trị mà thiên nhiên ban tặng.

Theo ông Đỗ Hồng Hải, Phó giám đốc Trung tâm môi trường và dịch vụ (Vườn quốc gia Cúc Phương), nhiều năm qua, được sự đầu tư của Nhà nước cùng sự hợp tác của một số tổ chức quốc tế, Vườn quốc gia Cúc Phương đã điều tra thu thập được bộ mẫu vật khá phong phú. Các mẫu vật hiện đang được lưu giữ, trưng bày gồm: hơn 14.000 mẫu tiêu bản thực vật và nấm; 450 mẫu động vật (thú, chim, bò sát và ếch nhái); hơn 5.000 mẫu côn trùng; 300 mẫu khoáng vật, hóa thạch và khảo cổ; nhiều hiện vật văn hóa... Trong số các mẫu vật đang lưu giữ trên có nhiều mẫu chuẩn và đồng chuẩn (gồm 1 mẫu thú, 1 mẫu rắn, 20 mẫu thực vật). Một số mẫu vật là các mẫu duy nhất hoặc hiếm của Việt Nam. Với sức hút đó, mỗi năm bảo tàng đón tiếp từ 3.000 - 5.000 lượt khách.

Thời gian tới, trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Bảo tàng Cúc Phương định hướng phát triển theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, từng bước hình thành bảo tàng số; gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn - nghiên cứu - giáo dục - du lịch góp phần phát huy giá trị tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học. Đồng thời, bảo tàng tiếp tục kiện toàn tổ chức theo hướng tinh gọn, chuyên môn hóa; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số; ưu tiên trang thiết bị phục vụ số hóa, trưng bày tương tác, bảo quản chuyên sâu.

Về trưng bày, giáo dục và đón khách, bảo tàng thường xuyên đổi mới nội dung và hình thức trưng bày theo hướng tăng tính tương tác, phát triển các chương trình giáo dục trải nghiệm gắn với du lịch sinh thái nhằm nâng cao sức hút. Đơn vị sẽ tăng cường phối hợp với một số đối tác trong và ngoài nước nâng cấp trang thiết bị, nhân lực triển khai hoạt động ngân hàng lưu trữ bảo quản vật liệu gen sinh học (Bio-Bank) như: mẫu máu, mô, phôi, trứng, tinh trùng; phát huy hiệu quả mạng lưới hợp tác để tiếp nhận và khai thác nguồn mẫu vật; nâng cao năng lực bảo quản, chế tác, gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn, nghiên cứu và trưng bày.