Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng, trình Chính phủ dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 38/2024/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 301/2025/NĐ-CP), với nhiều điểm mới đáng chú ý theo hướng siết chặt quản lý và tăng cường tính răn đe đối với các hành vi vi phạm trong lĩnh vực thủy sản.

Một trong những điểm nhấn quan trọng là việc điều chỉnh mạnh tay đối với các hành vi liên quan đến thiết bị giám sát hành trình (VMS). Theo đó, hành vi tháo gỡ thiết bị VMS hoặc tháo, thay thế kẹp chì thiết bị mà không được giám sát sẽ bị chuyển vào nhóm vi phạm nghiêm trọng. Điều này thể hiện quan điểm xử lý nghiêm đối với hành vi can thiệp vào hệ thống giám sát – công cụ then chốt trong quản lý đội tàu và chống khai thác IUU.

Không chỉ dừng lại ở đó, dự thảo còn quy định hàng loạt hành vi vi phạm liên quan đến VMS với mức phạt rất cao, như vô hiệu hóa thiết bị, không duy trì truyền tín hiệu, không lắp đặt thiết bị hoặc tái phạm nhiều lần. Đáng chú ý, hành vi không đưa tàu về bờ trong thời hạn 10 ngày khi mất tín hiệu VMS cũng được nâng mức xử phạt lên 300–500 triệu đồng và chuyển vào nhóm vi phạm nghiêm trọng. Các hình thức xử phạt bổ sung như tước giấy phép khai thác, tước chứng chỉ thuyền trưởng, thậm chí tịch thu tàu cá được áp dụng tùy theo mức độ vi phạm.

Dự thảo cũng bổ sung nhiều hành vi mới nhằm khắc phục các “khoảng trống” trong quản lý. Trong đó có quy định xử phạt đối với hành vi không báo cáo vị trí tàu khi neo đậu tại bờ theo định kỳ 7 ngày/lần hoặc 24 giờ/lần khi mất tín hiệu; hành vi lắp đặt vượt quá số lượng thiết bị VMS cho phép nhằm ngăn chặn việc lợi dụng thiết bị để hợp thức hóa hành trình. Đồng thời, lần đầu tiên quy định chế tài xử phạt đối với đơn vị cung cấp dịch vụ vệ tinh cho VMS nếu không đảm bảo kết nối, không khắc phục sự cố hoặc không phối hợp với cơ quan chức năng.

Bên cạnh việc siết chặt quản lý VMS, dự thảo tiếp tục giữ nguyên các hành vi và mức xử phạt đối với vi phạm quy định về Giấy phép khai thác thủy sản, nhưng bổ sung biện pháp khắc phục hậu quả. Cụ thể, chủ tàu và thuyền trưởng buộc phải nộp lại số tiền tương đương giá trị tang vật vi phạm đã bị tiêu thụ, tẩu tán hoặc tiêu hủy trái quy định. Quy định này nhằm ngăn chặn việc hợp thức hóa lợi nhuận từ khai thác trái phép, bảo đảm xử lý triệt để hậu quả vi phạm.

Đối với hoạt động chuyển tải và hỗ trợ khai thác, dự thảo siết chặt theo hướng xử phạt đồng thời cả chủ tàu và thuyền trưởng. Các hành vi thăm dò, dẫn dụ, hỗ trợ tàu khai thác vi phạm hoặc không đủ điều kiện đều bị xử phạt theo mức tăng dần, có thể lên tới 100 triệu đồng tùy kích thước tàu. Đáng chú ý, dự thảo bổ sung chế tài đối với tàu dịch vụ hậu cần tham gia hỗ trợ tàu cá từ 24 mét trở lên – nhóm cũng tiềm ẩn nguy cơ vi phạm cao.

Đặc biệt, lần đầu tiên quy định rõ hành vi vận chuyển, chuyển tải thủy sản từ tàu khai thác IUU ngoài vùng biển Việt Nam, với mức phạt có thể lên tới 300 triệu đồng. Quy định này nhằm bịt “kẽ hở” trong quản lý chuỗi hoạt động khai thác – vận chuyển – tiêu thụ, vốn lâu nay là điểm yếu trong công tác chống khai thác bất hợp pháp.

Một điểm mới đáng chú ý khác là việc bổ sung các quy định liên quan đến truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin. Theo đó, thuyền trưởng không khai báo sản lượng khai thác, chuyển tải trên Hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản điện tử (eCDT) có thể bị phạt đến 20 triệu đồng; tổ chức, cá nhân thu mua, chế biến không khai báo cũng bị xử phạt đến 30 triệu đồng. Quy định này góp phần nâng cao tính minh bạch, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Dự thảo cũng bổ sung chế tài liên quan đến hoạt động của giám sát viên trên tàu cá, yêu cầu chủ tàu và thuyền trưởng phải bảo đảm điều kiện làm việc, cung cấp thông tin và tạo điều kiện tiếp cận cho giám sát viên. Các hành vi cản trở hoặc không tiếp nhận giám sát viên có thể bị xử phạt đến 50 triệu đồng, kèm theo hình thức tước chứng chỉ thuyền trưởng.

Ngoài ra, nhiều quy định mới được bổ sung nhằm kiểm soát chặt chẽ chuỗi cung ứng thủy sản; trong đó có hành vi cấp giấy xác nhận nguồn gốc nguyên liệu vượt quá sản lượng khai thác, với mức phạt lên tới 200 triệu đồng và có thể bị đình chỉ hoạt động cảng cá. Đồng thời, bổ sung chế tài đối với hành vi thu gom, mua bán, vận chuyển thủy sản có nguồn gốc khai thác bất hợp pháp, với mức phạt tối đa 300 triệu đồng đối với cá nhân và 600 triệu đồng đối với tổ chức.

Đối với hoạt động nhập khẩu, dự thảo bổ sung các hành vi như không khai báo hoặc khai báo không đúng thông tin đối với thủy sản nhập khẩu vận chuyển bằng tàu container; nhập khẩu khi chưa có thông báo kết quả kiểm soát IUU. Mức phạt cũng được nâng lên đối với các hành vi không lưu trữ hồ sơ, chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Kèm theo đó là các biện pháp mạnh như tịch thu lô hàng, buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp và giá trị tang vật vi phạm.

Với việc bổ sung hàng loạt hành vi mới, nâng mức xử phạt và tăng cường các biện pháp khắc phục hậu quả, dự thảo nghị định được kỳ vọng sẽ hoàn thiện khung pháp lý theo hướng đồng bộ, chặt chẽ hơn. Qua đó, không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động khai thác thủy sản mà còn góp phần thực hiện các cam kết quốc tế, hướng tới mục tiêu gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU và phát triển ngành thủy sản bền vững.