Theo trang Al Jazeera, trên bầu trời còn ám khói của khu Dahiyeh, ngoại ô phía Nam Beirut, những lệnh sơ tán bắt buộc mới từ quân đội Israel dồn dập vang lên, phủ bóng các khu dân cư đang dần vắng người. Cùng lúc, các đợt không kích mở rộng từ Beirut xuống miền Nam Liban. Thực địa nóng lên từng giờ trong khi ở một chiều khác, Pháp đang thúc đẩy sáng kiến ngoại giao nhằm tạm dừng xung đột.

Thoạt nhìn, hai diễn biến này dường như đối nghịch. Nhưng theo nhiều nhà phân tích, chính sự trái ngược đó lại phản ánh một chiến lược nhất quán hơn: Israel đang định hình lại thực địa để có được đòn bẩy lớn hơn trước khi bước vào bất kỳ cuộc đàm phán nào.

Thiệt hại do xung đột trở nên đặc biệt nghiêm trọng. Kể từ ngày 2/3 đến nay, chiến dịch quân sự quy mô lớn của Israel đã khiến khoảng 850 người thiệt mạng, trong đó có 107 trẻ em và 66 phụ nữ, theo Bộ Y tế Liban. Ít nhất một triệu người phải rời bỏ nhà cửa, đổ dồn vào các khu trú ẩn quá tải - một bức tranh cho thấy áp lực xã hội đang tiệm cận ngưỡng khủng hoảng.

Đợt leo thang này bắt nguồn từ chuỗi phản ứng quân sự liên tiếp: Hezbollah tấn công các mục tiêu Israel để đáp trả cuộc tấn công phối hợp của Mỹ - Israel vào Iran cuối tháng 2, qua đó xóa sổ hoàn toàn phần còn lại của thỏa thuận ngừng bắn vốn đã lung lay từ tháng 11/2024.

Trong bối cảnh đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã đề xuất tổ chức đàm phán trực tiếp giữa Liban và Israel tại Paris, đồng thời cảnh báo nguy cơ Liban trượt sâu vào hỗn loạn. Paris cũng công bố gói hỗ trợ gồm 60 tấn viện trợ nhân đạo và phương tiện bọc thép cho quân đội Liban - động thái vừa có ý nghĩa nhân đạo, vừa mang hàm ý củng cố vai trò của nhà nước Liban.

Tuy nhiên, nhiều đánh giá cho rằng bàn cờ thực chất không nằm ở Paris, mà đang được sắp đặt từ chiến trường.

Địa lý bị vũ khí hóa

Theo các nhà quan sát, Israel không chỉ tiến hành chiến dịch quân sự đơn thuần, mà đang tận dụng địa lý như một công cụ chiến lược - nhằm áp đặt một cấu trúc an ninh mới có lợi cho mình.

Giáo sư khoa học chính trị Ziad Majed tại Đại học Mỹ ở Paris nhận định phía sau nỗ lực ngoại giao hiện nay là những điều kiện không chính thức: quân đội Liban phải tiến tới giải giáp Hezbollah dưới sự giám sát chặt chẽ của cả Mỹ và Pháp.

Trong bối cảnh đó, việc Israel kiểm soát lãnh thổ không chỉ mang ý nghĩa quân sự, mà còn là chiến thuật nhằm ép buộc Liban phải đàm phán. Câu hỏi cốt lõi không còn là có đàm phán hay không, mà là đàm phán trong tương quan quyền lực nào và liệu các khu vực bị kiểm soát có trở thành vùng đệm lâu dài hay không.

Trên thực địa, chiến lược này đang dần hiện lên rõ nét. Israel đã triển khai khoảng 6 sư đoàn, tương đương 100.000 binh sĩ, dọc biên giới phía Bắc nước này. Tâm điểm chú ý là thị trấn Khiam - một nút thắt chiến lược.

Ông Bahaa Hallal, Chuẩn tướng Liban đã nghỉ hưu, mô tả Khiam như “chìa khóa địa lý” kiểm soát toàn bộ đồng bằng Marjayoun và hành lang Hasbani dẫn tới sông Litani. Nếu kiểm soát khu vực này, Israel không chỉ cắt đứt liên lạc giữa các làng phía Nam, mà còn có thể thiết lập một vùng đệm trên thực tế.

Ở góc nhìn rộng hơn, ông Imad Salamey, Giáo sư Quan hệ quốc tế tại Đại học Liban-Mỹ, cho rằng quy mô triển khai lực lượng phản ánh một tính toán rõ ràng: với ưu thế quân sự áp đảo, Israel không chịu áp lực phải vội vàng bước vào đàm phán.

Giải giáp Hezbollah và nguy cơ rạn nứt nội bộ

Trong khi đó, khủng hoảng đối ngoại đang nhanh chóng gây ra những rạn nứt nội bộ ở Liban. Các nguồn tin cho biết chính quyền nước này đang xúc tiến thành lập phái đoàn đàm phán gồm 6 nhà ngoại giao cấp cao, với khả năng các cuộc tiếp xúc diễn ra tại Síp.

Tuy nhiên, ngay trong quá trình chuẩn bị, những rạn nứt chính trị đã lộ diện. Chủ tịch Quốc hội Nabih Berri phản đối việc đưa đại diện cộng đồng Shia vào phái đoàn, đồng thời nhấn mạnh điều kiện tiên quyết vẫn phải là lệnh ngừng bắn từ Israel.

Tranh cãi lớn nhất xoay quanh vấn đề giải giáp Hezbollah - yêu cầu không chỉ của Israel mà còn của các bên đối thoại phương Tây - đe dọa kéo Liban vào nội chiến. Nhà phân tích chính trị Toni Boulos cho rằng nhà nước Liban cần hành động cứng rắn, thậm chí sử dụng vũ lực nếu cần thiết.

Tuy nhiên, lập luận này ngay lập tức vấp phải tranh cãi. Nhà nghiên cứu Ali Matar cảnh báo rằng việc đẩy quân đội - với tỷ lệ đáng kể binh sĩ Shia - vào thế đối đầu trực diện với Hezbollah có thể làm tan rã cấu trúc quân sự quốc gia. Xa hơn, điều đó có nguy cơ đẩy Liban vào vòng xoáy xung đột nội bộ mới.

Đàm phán dưới áp lực giao tranh

Trong bối cảnh hiện tại, không bên nào cho thấy dấu hiệu sẵn sàng nhượng bộ. Ngoại trưởng Israel Gideon Saar bác bỏ khả năng đàm phán trực tiếp, yêu cầu Liban phải có bước đi cụ thể nhằm kiềm chế sức mạnh quân sự của Hezbollah trước.

Ở chiều ngược lại, Tổng thư ký Hezbollah, ông Naim Qassem, khẳng định các nỗ lực ngoại giao đã thất bại trong việc chấm dứt bạo lực. Ông đồng thời cảnh báo Chính phủ Liban không nên đưa ra nhượng bộ miễn phí. Theo ông, cục diện cuối cùng sẽ được quyết định trên chiến trường, không phải tại bàn đàm phán.

Một số chuyên gia cho rằng bối cảnh hiện nay gợi nhớ đến năm 1983, khi Israel tiến vào Beirut và các cuộc đàm phán diễn ra dưới sức ép quân sự, dẫn tới Hiệp ước ngày 17/5 - một hiệp ước hòa bình sau đó không được thực thi do chia rẽ phe phái trong nội bộ Liban.

Hơn bốn thập kỷ sau, lịch sử dường như đang lặp lại dưới một hình thức khác. Giữa những cơn mưa và các khu trú ẩn tạm bợ tại Beirut, một thế hệ người Liban mới lại phải sống trong bất định. Ngoại giao vẫn được nhắc tới, nhưng trên thực tế, những ngôi nhà ở miền Nam lúc này đã trở thành “tài sản mặc cả” trong một ván cờ địa chính trị khốc liệt.