Kỳ 1: Khi thiên tài khoa học trở thành "Sherlock Holmes"

Trong lịch sử khoa học, Isaac Newton được nhớ đến như người đặt nền móng cho vật lý hiện đại với những phát kiến làm thay đổi cách nhân loại hiểu về thế giới. Nhưng ít ai biết rằng, gần cuối cuộc đời, nhà bác học vĩ đại người Anh từng có thêm một "sự nghiệp" hoàn toàn khác: truy bắt những kẻ làm tiền giả.

Đó không phải là một giai thoại bên lề, mà là một thời kỳ kéo dài gần ba thập niên, khi Newton giữ cương vị Warden of the Mint (Giám quản Xưởng đúc tiền), rồi Master of the Mint (Tổng quản Xưởng đúc tiền) tại Xưởng đúc tiền Hoàng gia Anh (Royal Mint). Trong thời gian đó, ông trực tiếp tham gia điều tra hàng trăm vụ án liên quan đến tiền giả, xây dựng mạng lưới chỉ điểm, thẩm vấn nhân chứng và góp phần đưa nhiều tội phạm ra trước công lý. Trong số đó, cuộc đối đầu với William Chaloner được xem là nổi tiếng nhất.

Theo cuốn "Newton and the Counterfeiter" (Newton và kẻ làm tiền giả), nếu Newton là một trong những bộ óc khoa học xuất sắc nhất lịch sử thì Chaloner cũng là một thiên tài theo nghĩa khác: thông minh, liều lĩnh và đặc biệt giỏi thao túng con người. Cuộc đấu trí giữa họ không chỉ quyết định số phận của một tên tội phạm, mà còn diễn ra vào thời điểm nước Anh đang đứng trước cuộc khủng hoảng tiền tệ nghiêm trọng nhất trong nhiều thập niên.

Cuộc khủng hoảng bắt đầu từ những đồng xu bạc

Cuối thế kỷ XVII, nước Anh bước vào giai đoạn mở rộng thương mại và tài chính. Thế nhưng, cùng với sự phát triển ấy là một nghịch lý: đồng tiền – nền tảng của mọi giao dịch – lại trở thành mắt xích yếu nhất của nền kinh tế.

Khi đó, phần lớn tiền xu được đúc bằng bạc thật. Giá trị của đồng tiền gần như tương ứng với lượng bạc chứa trong nó. Điều này khiến tiền xu không chỉ là phương tiện thanh toán mà còn là một kim loại quý có thể mang lại lợi nhuận nếu bị khai thác.

Theo trang Royal Mint, một hình thức phạm pháp rất phổ biến lúc bấy giờ là “coin clipping” – cắt xén tiền xu. Chỉ cần dùng một dụng cụ sắc cắt đi một lớp bạc rất mỏng quanh mép đồng xu, kẻ gian đã có thể thu gom một lượng bạc đáng kể mà đồng tiền vẫn đủ hình dạng để tiếp tục lưu hành. Hàng triệu đồng xu bị cắt xén theo cách ấy trong nhiều năm khiến lượng bạc thực tế của chúng ngày càng giảm.

Cùng với nạn cắt xén là sự bùng phát của các đường dây sản xuất tiền giả. Kỹ thuật chế tạo ngày càng tinh vi đến mức người dân bình thường rất khó phân biệt đâu là tiền thật, đâu là tiền giả. Nhiều thương nhân bắt đầu từ chối nhận những đồng tiền đã bị mòn hoặc biến dạng vì lo ngại giá trị thật của chúng không còn như mệnh giá ghi trên đồng xu.

Đến giữa thập niên 1690, tình trạng đó đã ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động thương mại và thu ngân sách của Chính phủ. Không ít sử gia coi đây là một cuộc khủng hoảng niềm tin đối với đồng tiền Anh, bởi khi người dân không còn tin vào giá trị của tiền, mọi giao dịch kinh tế đều bị tác động.

Để cứu vãn tình hình, Quốc hội Anh quyết định tiến hành cuộc Đại cải cách tiền tệ (Great Recoinage) năm 1696. Hàng triệu đồng tiền cũ được thu hồi và đúc lại bằng công nghệ mới, với các đường khía quanh mép đồng xu nhằm ngăn chặn việc cắt xén.

Đây là một trong những chương trình cải cách tiền tệ lớn nhất trong lịch sử nước Anh. Tuy nhiên, cải tiến kỹ thuật mới chỉ giải quyết được phần ngọn. Nếu các băng nhóm làm tiền giả vẫn tiếp tục hoạt động thì những đồng tiền mới cũng sẽ nhanh chóng rơi vào vòng xoáy cũ.

Trong bối cảnh ấy, Isaac Newton được điều đến Royal Mint.

Từ Cambridge đến London

Theo trang The Historypress, năm 1696, khi Newton rời Đại học Cambridge để nhận chức Giám quản Xưởng đúc tiền Hoàng gia Anh (Warden of the Mint), nhiều người cho rằng đây là phần thưởng dành cho nhà khoa học nổi tiếng nhất nước Anh hơn là một nhiệm vụ thực sự khó khăn.

Chức vụ này trước đó thường được xem là một vị trí hành chính có thu nhập khá nhưng khối lượng công việc không quá lớn. Ít ai hình dung rằng chỉ ít năm sau, Newton sẽ biến nó thành một trong những công việc bận rộn nhất nước Anh.

Ngay từ những ngày đầu đến London, Newton đã dành nhiều thời gian tìm hiểu hoạt động của Royal Mint. Ông không chỉ nghiên cứu quy trình đúc tiền mà còn đọc các hồ sơ điều tra liên quan đến tiền giả, gặp gỡ quan chức phụ trách và rà soát toàn bộ những vụ án chưa được giải quyết.

Điều khiến Newton bất ngờ là quy mô của thế giới ngầm lớn hơn rất nhiều so với tưởng tượng. Những kẻ làm tiền giả không hoạt động đơn lẻ mà hình thành các mạng lưới với sự tham gia của thợ kim hoàn, thợ khắc, người vận chuyển, đầu nậu tiêu thụ và cả những đối tượng chuyên cung cấp thông tin để né tránh sự truy bắt của chính quyền.

Theo các tài liệu lưu trữ của Đại học Oxford, thay vì chỉ ngồi trong văn phòng, Newton thường xuyên trực tiếp gặp nhân chứng, xem xét vật chứng và yêu cầu được tiếp cận các hồ sơ vụ án. Ông đặc biệt quan tâm đến những lời khai có vẻ mâu thuẫn, bởi theo cách tư duy của một nhà khoa học, chính những chi tiết bất thường thường là nơi ẩn chứa lời giải.

Chỉ sau một thời gian ngắn, một cái tên xuất hiện ngày càng nhiều trong các bản tường trình gửi đến Royal Mint. Đó là William Chaloner.

Kẻ "luôn đi trước" 

Theo các hồ sơ lưu trữ của Đại học Oxford, William Chaloner sinh khoảng năm 1650 tại Warwickshire trong một gia đình nghèo. Không được đào tạo bài bản, ông ta lên London từ khi còn trẻ để mưu sinh bằng đủ nghề, từ thợ thủ công đến buôn bán nhỏ. Điều khiến Chaloner khác với hàng nghìn người nhập cư khác là khả năng quan sát và thích nghi hiếm có.

London cuối thế kỷ 17 là thành phố đông đúc, hỗn loạn và đầy cơ hội cho những kẻ biết lợi dụng các kẽ hở của xã hội. Chaloner nhanh chóng nhận ra rằng kiếm tiền bằng lao động chân tay sẽ chẳng bao giờ giúp ông ta đổi đời. Thay vào đó, ông bước vào thế giới của những trò lừa đảo, từ làm giả giấy tờ, giả danh người có chức quyền, lừa các chủ hiệu cầm đồ đến chế tạo tiền giả.

Điều khiến Chaloner trở thành một đối thủ đáng gờm không chỉ là tay nghề. London khi ấy có không ít người biết đúc tiền giả. Điểm khác biệt là Chaloner hiểu rất rõ tâm lý con người và biết biến chính sự táo bạo của mình thành một lớp ngụy trang.

Charloner không lẩn trốn trong bóng tối như nhiều tội phạm khác, trái lại, ông ta chủ động xuất hiện ở những nơi công khai nhất.

"Chuyên gia" chống tiền giả

Theo các tài liệu của Đại học Oxford, trong khi bí mật điều hành các hoạt động phạm pháp, Chaloner nhiều lần gửi đơn lên Quốc hội Anh, tố cáo nạn tiền giả đang đe dọa nền kinh tế và chỉ ra hàng loạt điểm yếu trong hoạt động của Royal Mint.

Ông ta còn tự giới thiệu mình là người am hiểu kỹ thuật làm tiền giả, sẵn sàng giúp chính quyền bịt các lỗ hổng của hệ thống.

Thoạt nghe, điều đó giống như hành động của một công dân đầy trách nhiệm. Nhưng về sau, giới điều tra mới nhận ra nghịch lý: rất nhiều hiểu biết mà Chaloner trình bày chỉ có thể có được nếu ông ta từng trực tiếp tham gia vào chính những hoạt động phạm pháp ấy.

Không ít nghị sĩ khi đó đánh giá cao Chaloner. Ông ta nói năng lưu loát, lập luận mạch lạc và luôn tỏ ra quan tâm đến lợi ích của quốc gia. Chính hình ảnh ấy khiến nhiều người bỏ qua những lời tố cáo nhằm vào ông. Đó là một vỏ bọc hoàn hảo.

Cách làm việc của Newton

Trong số rất nhiều hồ sơ Newton tiếp nhận sau khi đến Royal Mint, Chaloner không phải nghi phạm duy nhất. Điều khiến ông đặc biệt chú ý là việc cái tên này xuất hiện ở quá nhiều nơi và trong nhiều vai trò khác nhau.

Newton không chọn cách bắt giữ ngay khi có nghi ngờ. Trái lại, ông dành nhiều tháng chỉ để thu thập thông tin. Ông đối chiếu lời khai của nhiều nhân chứng, so sánh thời gian, địa điểm, các mối quan hệ và cả những chi tiết tưởng như rất nhỏ. Khi hai lời khai mâu thuẫn, Newton tìm nhân chứng thứ ba. Khi xuất hiện một đầu mối mới, ông lại lần theo đầu mối ấy cho đến khi xác định được sự thật.

Phương pháp ấy nghe rất quen thuộc với hoạt động điều tra hiện đại, nhưng vào cuối thế kỷ 17, đó là cách làm khá khác thường.

Newton mang chính tư duy khoa học của mình vào các vụ án. Trong phòng thí nghiệm, ông không chấp nhận một giả thuyết nếu chưa được kiểm chứng bằng thực nghiệm. Trong điều tra cũng vậy, Newton không tin vào tin đồn hay danh tiếng của bất kỳ ai, kể cả khi người đó được nhiều người ca ngợi. Chỉ có chứng cứ mới quyết định kết luận.

Càng điều tra, Newton càng nhận ra mình không chỉ đối mặt với một thợ đúc tiền giả khéo tay. Chaloner là một kẻ biết tận dụng mọi lỗ hổng của hệ thống, biết gây ảnh hưởng đến dư luận và thậm chí tìm cách tác động tới cả những người có quyền quyết định chính sách.

Đó cũng là lý do ông không thể nóng vội. Nếu bắt Chaloner khi chứng cứ chưa đủ, rất có thể ông ta sẽ lại thoát tội như nhiều lần trước. Nhưng nếu kiên nhẫn thêm, Newton có cơ hội bóc tách toàn bộ mạng lưới đứng phía sau đối tượng này.

Từ thời điểm đó, cuộc điều tra trở thành cuộc đấu trí giữa hai con người đều sở hữu trí tuệ xuất chúng, nhưng lựa chọn đứng ở hai phía đối lập của pháp luật. Một người tin rằng mọi bí mật đều có thể bị che giấu nếu đủ khôn ngoan. Người kia tin rằng mọi lời nói dối cuối cùng đều để lại dấu vết.

Niềm tin ấy cuối cùng đưa họ đến phiên tòa nổi tiếng nhất nước Anh cuối thế kỷ 17.

Xem Kỳ cuối: Cuộc đấu trí giữa nhà bác học và "ông trùm" tiền giả