Các quy định hạn chế hút thuốc tại nơi làm việc, nhà hàng, phương tiện giao thông và nhiều không gian công cộng đã giúp giảm mức độ phơi nhiễm với khói thuốc. Tuy nhiên, vấn đề vẫn còn rất lớn: năm 2023, ước tính 2,71 tỷ người trên thế giới vẫn phải tiếp xúc với khói thuốc thụ động, trong đó có 767 triệu trẻ em dưới 15 tuổi.

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí The Lancet Public Health ước tính khói thuốc mà những người không hút thuốc hít phải đã gây ra 1,6 triệu ca tử vong và làm mất 44,8 triệu năm sống khỏe mạnh trên toàn cầu trong năm 2023.

Theo nghiên cứu, tỷ lệ dân số bị phơi nhiễm với khói thuốc thụ động đã giảm từ 43,6% năm 1990 xuống 33,9% năm 2023, tương đương mức giảm tương đối 22,2%. Ở trẻ em dưới 15 tuổi, tỷ lệ này giảm từ 51,7% xuống 37,9%.

Tuy nhiên, số người thực tế bị phơi nhiễm lại tăng từ khoảng 2,38 tỷ lên 2,71 tỷ người. Các tác giả gọi đây là tình trạng “trì trệ trên phạm vi toàn cầu”: những tiến bộ trong kiểm soát thuốc lá chưa đủ để bù đắp tốc độ gia tăng dân số.

Châu Phi và Trung Đông chịu ảnh hưởng ngày càng lớn

Sự chênh lệch đặc biệt rõ tại châu Phi cận Sahara, nơi số người phải tiếp xúc với khói thuốc gần như tăng gấp đôi kể từ năm 1990. Tại Bắc Phi và Trung Đông, con số này tăng 72%.

Luisa Sorio Flor, nhà nghiên cứu tại Viện Đo lường và Đánh giá Y tế thuộc Đại học Washington, đồng thời là tác giả chính của nghiên cứu, cho rằng nguyên nhân nằm ở việc tỷ lệ phơi nhiễm giảm chậm hơn tốc độ tăng dân số tại những khu vực này.

Bà cũng lưu ý xu hướng hút thuốc chủ động tại một số khu vực đang tăng nhẹ, đặc biệt ở phụ nữ, qua đó làm chậm hơn nữa tốc độ giảm phơi nhiễm với khói thuốc thụ động.

Ở chiều ngược lại, Mỹ Latinh và Caribe ghi nhận mức giảm tỷ lệ phơi nhiễm lớn nhất kể từ năm 1990, với 38%, tiếp theo là các quốc gia có thu nhập cao, giảm 32%.

Khu vực có tỷ lệ phơi nhiễm cao nhất năm 2023 là Đông Nam Á, Đông Á và châu Đại Dương, với 48,4% dân số bị ảnh hưởng.

Đáng chú ý, tại khu vực này tồn tại khoảng cách lớn giữa nam và nữ: 59,5% phụ nữ bị phơi nhiễm với khói thuốc thụ động, so với 37,4% nam giới. Trên toàn cầu, tỷ lệ này lần lượt là 37,3% và 30,6%.

Trẻ em là nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương

Nghiên cứu chỉ tính những người không hút thuốc hằng ngày, nhằm tránh nhầm lẫn giữa tác động của khói thuốc thụ động với những rủi ro lớn hơn nhiều do hút thuốc chủ động.

Theo phương pháp nghiên cứu, nếu một gia đình có 5 người và một người hút thuốc, 4 người còn lại được xem là có phơi nhiễm với khói thuốc.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với trẻ em. Trẻ không hút thuốc và cũng không làm việc tại những nơi có khói thuốc, vì vậy nguồn phơi nhiễm chủ yếu của các em đến từ môi trường gia đình.

Các nhà nghiên cứu tổng hợp 938 cuộc điều tra dân số và khảo sát quy mô lớn tại 173 quốc gia để đánh giá mức độ phơi nhiễm trong gia đình. Đối với môi trường làm việc, họ sử dụng 395 khảo sát đại diện trên toàn quốc tại 119 quốc gia.

Sau khi ước tính tỷ lệ phơi nhiễm, nhóm nghiên cứu đánh giá mức độ khói thuốc thụ động làm gia tăng nguy cơ mắc 9 nhóm bệnh, gồm bệnh tim thiếu máu cục bộ, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), nhiễm trùng đường hô hấp dưới, ung thư phổi, ung thư vú, tiểu đường tuýp 2, viêm tai giữa và hen suyễn.

Các nguy cơ này sau đó được đối chiếu với dữ liệu tử vong và bệnh tật theo từng khu vực, độ tuổi và giới tính.

Điều đó có nghĩa con số 1,6 triệu người tử vong không phải là số trường hợp trên giấy chứng tử được ghi trực tiếp là “chết do khói thuốc thụ động”, mà là ước tính số ca tử vong có thể quy cho việc phơi nhiễm với khói thuốc dựa trên nguy cơ bệnh tật và dữ liệu dân số.

Bệnh tim là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu

Trong số các bệnh liên quan đến khói thuốc thụ động, bệnh tim thiếu máu cục bộ gây ra số ca tử vong lớn nhất, với khoảng 537.000 người trong năm 2023.

Ở trẻ em, nhiễm trùng đường hô hấp dưới chiếm tỷ trọng lớn nhất trong gánh nặng sức khỏe liên quan đến khói thuốc thụ động.

Các chuyên gia cảnh báo con số 1,6 triệu vẫn chỉ là một ước tính, do dữ liệu về mức độ phơi nhiễm với khói thuốc còn hạn chế, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển. Theo nhà nghiên cứu Mónica Pérez-Ríos thuộc Nhóm công tác về thuốc lá của Hiệp hội Dịch tễ học Tây Ban Nha, phạm vi ước tính hợp lý của số ca tử vong nằm trong khoảng 1,3-2 triệu người.

Rodrigo Córdoba, bác sĩ gia đình và chuyên gia kiểm soát thuốc lá, cho rằng việc gần 1/5 số ca tử vong liên quan đến thuốc lá trên toàn cầu xảy ra ở những người hút thuốc thụ động cần được xem là một hồi chuông cảnh báo.

Theo ông, các khu vực không khói thuốc cần tiếp tục được mở rộng, đồng thời các biện pháp kiểm soát thuốc lá do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị cũng cần được triển khai đầy đủ, trong đó có tăng thuế thuốc lá, sử dụng bao bì thuốc lá trơn và hạn chế quảng cáo.

Ông cũng cho rằng các quy định về khu vực không khói thuốc nên bao gồm cả khí dung từ thuốc lá điện tử. Dù còn thiếu dữ liệu dịch tễ học dài hạn về các sản phẩm này, việc hít liên tục các chất phát thải từ thuốc lá điện tử vẫn không thể được xem là vô hại.