Gìn giữ tinh hoa trong từng cánh trà

Nghề ướp trà sen Quảng An có lịch sử hàng trăm năm, gắn với giống sen Bách Diệp quý của vùng Hồ Tây. Từ những bông sen nhiều cánh, giàu hương, người làm nghề kết hợp với trà Tân Cương (Thái Nguyên) để tạo nên sản phẩm trà có hương thơm thanh khiết, vị chát nhẹ và hậu ngọt.

Theo nghệ nhân Lưu Thị Hiền, để ướp được 1 kg trà sen thành phẩm, người làm nghề cần khoảng 1.500 bông sen Bách Diệp Hồ Tây. Đây là giống sen có khoảng 100 cánh, vừa có sắc đẹp vừa có nhiều gạo sen, tạo điều kiện thuận lợi để làm trà.

Điểm đặc biệt của trà sen truyền thống nằm ở công đoạn vào hương. Trà phải trải qua 21 ngày với 7 lần vào hương gạo sen và 7 lần sấy mới đạt độ thơm mong muốn.

Để lấy được gạo sen, người làm phải tách từng cánh hoa, lấy phần nhụy và nhẹ nhàng tách những hạt gạo sen. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo bởi nếu làm mạnh tay, gạo sen dễ bị vỡ, đồng thời làm thất thoát hương thơm tự nhiên.

“Việc lấy gạo sen rất kỳ công. Người làm phải nhẹ nhàng, khéo léo sao cho gạo sen không bị vỡ nát, bay mất hương thơm”, nghệ nhân Lưu Thị Hiền chia sẻ.

Không chỉ cầu kỳ ở khâu chuẩn bị nguyên liệu, quá trình sấy trà cũng đòi hỏi kinh nghiệm của người thợ. Trà được sấy theo phương pháp truyền thống bằng than hoa. Người làm phải nắm được độ nóng, nguội của trà, kiên trì theo dõi từng mẻ sấy để hương sen thấm đều vào trà, không làm mất đi hương vị tự nhiên.

Càng qua nhiều lần ướp, hương sen càng quyện sâu vào cánh trà. Chính sự công phu đó tạo nên phong vị riêng của trà sen Tây Hồ. Theo bà Lưu Thị Hiền, nghề ướp trà sen vất vả, đòi hỏi người làm phải thức khuya, dậy sớm và dành nhiều thời gian cho từng công đoạn.

Từ sản phẩm OCOP đến quà tặng văn hóa

Không chỉ được người tiêu dùng trong nước biết đến, trà sen Quảng An còn có cơ hội tiếp cận khách quốc tế thông qua các hoạt động giao lưu, trải nghiệm văn hóa.

Nhiều đoàn khách Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu đã đến tham quan, trải nghiệm nghề ướp trà sen tại khu vực Hồ Tây. Sản phẩm trà sen cũng từng được lựa chọn làm quà tặng ngoại giao tại một số sự kiện cấp cao, góp phần quảng bá nét văn hóa ẩm thực của Hà Nội nói riêng và Việt Nam nói chung.

Thương hiệu “Chè sen Quảng An - tinh hoa chè Việt” được công nhận từ năm 2013 và tiếp tục được phát triển. Việc sản phẩm Trà sen Hiền Xiêm đạt chứng nhận OCOP 4 sao tiếp tục mở thêm cơ hội để nghề truyền thống gắn với nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Điều đáng ghi nhận là nghề vẫn đang được duy trì trong chính các gia đình làm nghề. Tại gia đình nghệ nhân Lưu Thị Hiền, nhiều thế hệ cùng tham gia các công đoạn làm trà.

Từ người lớn tuổi đến con cháu trong gia đình, mỗi người đảm nhận một công việc, từ tách cánh hoa, phơi nhụy đến lấy gạo sen và ướp trà. Việc trao truyền kỹ thuật ngay trong gia đình giúp những bí quyết làm trà truyền thống tiếp tục được gìn giữ.

Nghề ướp trà sen Quảng An đang có thêm cơ hội phát triển khi được thành phố ghi nhận và tôn vinh. Ngày 5/12/2024, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 6275/QĐ-UBND công nhận Nghề ướp trà sen Quảng An là nghề truyền thống Hà Nội.

Bà Hiền cho biết: Cuối tháng 6 vừa qua, tại đình làng Quảng Bá, UBND phường Tây Hồ tổ chức Lễ công bố và trao Bằng công nhận làng nghề truyền thống “Làng nghề ướp trà sen Quảng Bá” và nghề truyền thống “Nghề ướp trà sen Quảng An”, gắn với các hoạt động quảng bá văn hóa, du lịch Hồ Tây năm 2026.

Việc được công nhận không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh nghề truyền thống mà còn mở ra cơ hội để nghề ướp trà sen kết nối với phát triển du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm và xúc tiến thương mại.

Tuy nhiên, để nghề phát triển bền vững, bài toán nguyên liệu đang là vấn đề được những người làm nghề đặc biệt quan tâm.

Quá trình đô thị hóa khiến diện tích trồng sen Hồ Tây bị thu hẹp, trong khi những thay đổi về môi trường nước cũng ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sen. Trong khi đó, giống sen Bách Diệp dù đã gắn bó với vùng Hồ Tây từ lâu vẫn cần được nghiên cứu chuyên sâu hơn để bảo tồn nguồn gen và nâng cao khả năng thích nghi với điều kiện môi trường hiện nay.

Theo đại diện Hội làng nghề truyền thống ướp trà sen Quảng An, việc bảo tồn nghề cần đi cùng bảo tồn vùng nguyên liệu. Thành phố và các cơ quan chuyên môn cần quan tâm nghiên cứu, bảo tồn giống sen Bách Diệp bản địa; quy hoạch hợp lý vùng trồng sen Hồ Tây, bảo đảm nguồn nước và môi trường sinh thái; đồng thời xây dựng cơ chế kết nối chặt chẽ giữa vùng nguyên liệu với các cơ sở sản xuất trà sen.

Đây được xem là điều kiện quan trọng để các sản phẩm trà sen, trong đó có những sản phẩm OCOP như Trà sen Hiền Xiêm, duy trì chất lượng và phát triển ổn định.

Lãnh đạo phường Tây Hồ khẳng định, việc công nhận nghề truyền thống không chỉ dừng ở sự tôn vinh mà còn thể hiện quyết tâm bảo tồn, phát huy giá trị nghề truyền thống trong đời sống đương đại. Theo định hướng của địa phương, văn hóa được xác định là nền tảng, con người là trung tâm, di sản và làng nghề là động lực để chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội.

Thời gian tới, phường Tây Hồ sẽ tiếp tục phối hợp với các sở, ngành của thành phố bảo tồn vùng sen Bách Diệp Hồ Tây, gìn giữ không gian văn hóa làng nghề, hỗ trợ đội ngũ nghệ nhân, xây dựng thương hiệu trà sen Tây Hồ gắn với các sản phẩm OCOP, phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch văn hóa và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quảng bá nghề truyền thống.

Với những người làm nghề, sự công nhận của thành phố vừa là niềm tự hào, vừa là trách nhiệm để tiếp tục nâng cao chất lượng sản phẩm và truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Từ một nghề thủ công được trao truyền qua nhiều thế hệ, trà sen Quảng An đang từng bước trở thành sản phẩm văn hóa gắn với thương hiệu Hồ Tây. Trong hành trình đó, những sản phẩm đạt chuẩn OCOP tại địa phương không chỉ góp phần nâng cao giá trị kinh tế của nghề mà còn giúp lưu giữ một phần hương sắc Hà Nội trong đời sống hiện đại.

Giữ được hương trà sen, vì thế, không chỉ là giữ một sản phẩm đặc trưng của Hà Nội mà còn là giữ vùng sen Bách Diệp, giữ nghề và giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trang thông tin có sự phối hợp của Văn phòng Điều phối Chương trình xây dựng nông thôn mới Thành phố Hà Nội.