Trong bối cảnh thị trường lao động không ngừng biến động, đặc biệt dưới tác động của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), việc định hướng sớm, lựa chọn đúng năng lực và sở trường đang trở thành yếu tố then chốt, giúp học sinh xây dựng lộ trình học tập và nghề nghiệp phù hợp.

Mở rộng lựa chọn, thay đổi nhận thức

Hiện nay, sau khi hoàn thành chương trình lớp 9, học sinh có hai lựa chọn là học lên Trung học phổ thông hoặc tham gia các chương trình đào tạo nghề kết hợp học văn hóa. Đáng chú ý, học sinh theo học nghề vẫn được đảm bảo trình độ văn hóa tương đương hệ Trung học phổ thông; đồng thời có bằng nghề để sẵn sàng tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học liên thông lên các trình độ cao hơn.

Trong tháng 4/2026, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk đã phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tổ chức chuỗi Ngày hội tư vấn tuyển sinh, hướng nghiệp tại 14 xã, phường. Thông qua hình thức đối thoại trực tiếp, học sinh được giải đáp nhiều băn khoăn thực tế như cơ hội học đại học khi theo học giáo dục thường xuyên; triển vọng việc làm khi học nghề, hay các chính sách hỗ trợ học sinh tại các trường trung cấp, cao đẳng.

Các nội dung tư vấn không chỉ dừng lại ở thông tin tuyển sinh mà còn mở rộng đến xu hướng nghề nghiệp, tác động của AI, cũng như các mô hình đào tạo kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Qua đó, học sinh có cái nhìn toàn diện hơn về các con đường phát triển sau này.

Em Trần Ngọc Linh, học sinh lớp 9D, Trường Trung học cơ sở Đào Duy Từ (phường Thành Nhất, tỉnh Đắk Lắk) cho biết, trước đây em chưa có định hướng rõ ràng cho tương lai. Tuy nhiên, sau khi tham gia tư vấn, em nhận ra đại học không phải là con đường duy nhất. Nếu kết quả thi không như mong muốn, em sẽ lựa chọn học nghề và tiếp tục phấn đấu, điều quan trọng là hiểu bản thân phù hợp với hướng đi nào.

Cùng quan điểm, em Phan Trung Kiên, học sinh lớp 9, Trường Trung học cơ sở Thành Nhất (phường Thành Nhất) cho biết, bản thân em có niềm đam mê với công nghệ điện tử, sửa chữa điện thoại từ nhỏ. Qua buổi tư vấn, em được tiếp cận thêm nhiều kiến thức mới và tự tin hơn trong việc lựa chọn con đường nghề nghiệp phù hợp với sở thích cá nhân.

Theo cô Nguyễn Thị Diệu Lý, Phó Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Đào Duy Từ, công tác phân luồng học sinh đã được nhà trường triển khai nhiều năm qua với các hình thức đổi mới, như khảo sát trực tuyến, phối hợp với các cơ sở đào tạo nghề. Mỗi năm, khoảng 80-90% học sinh của trường tiếp tục học lên Trung học phổ thông công lập, số còn lại lựa chọn học nghề. Riêng năm học 2024-2025, có khoảng 12 học sinh theo học các chương trình đào tạo nghề. Nhà trường cũng chú trọng gắn định hướng nghề nghiệp với đặc thù địa phương, như giới thiệu các ngành liên quan đến nông nghiệp, kỹ thuật, nấu ăn, dịch vụ.

Tuy nhiên, theo cô Lý, khó khăn lớn nhất vẫn là thay đổi nhận thức của phụ huynh. Nhiều gia đình vẫn đặt nặng việc vào Trung học phổ thông công lập hoặc đại học, trong khi chưa thực sự đánh giá đúng năng lực, sở thích của con em mình.

Ở góc độ phụ huynh, bà Chu Thị Hương Sen (phường Thành Nhất) cho rằng, đại học không phải là con đường duy nhất. Tùy điều kiện kinh tế, năng lực và đam mê của con, gia đình sẽ lựa chọn hướng đi phù hợp, học nghề cũng có thể phát triển và tiếp tục học lên nếu có điều kiện.

Gắn đào tạo với nhu cầu thị trường

Hiện nay, trong bối cảnh thị trường lao động không ngừng biến động, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng đang chủ động đổi mới chương trình đào tạo nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

Bà Đào Thị Xuân, Trường Trung cấp Buôn Ma Thuột (tỉnh Đắk Lắk) cho biết, đơn vị hiện tập trung vào 5 ngành nghề trọng điểm như công nghệ kỹ thuật ô tô; hướng dẫn du lịch; tin học ứng dụng; nghiệp vụ nhà hàng, khách sạn và kỹ thuật chế biến món ăn. Đáng chú ý, học sinh theo học các chương trình này được hỗ trợ 100% học phí; đồng thời được đào tạo song song chương trình văn hóa.

Theo ông Trần Quang Sang, Trưởng Phòng đào tạo, Trường Cao đẳng FPT Polytechnic Tây Nguyên, nhà trường đang đào tạo các ngành có tính ứng dụng cao như công nghệ thông tin; thiết kế đồ họa; marketing. Chương trình học chú trọng thực hành (chiếm khoảng 70%), cập nhật liên tục để đảm bảo người học ra trường có thể thích ứng ngay với thị trường lao động.

Ông Sang cho biết, sự phát triển mạnh mẽ của AI đang làm thay đổi cấu trúc việc làm, vừa làm mất đi một số vị trí vừa tạo ra nhiều cơ hội mới. Do đó, nhà trường thường xuyên cập nhật chương trình đào tạo, tích hợp các nội dung liên quan đến AI và công nghệ số nhằm nâng cao năng lực cho người học.

Theo Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk, thời gian qua, công tác tuyên truyền, hướng nghiệp và phân luồng học sinh đã được triển khai đồng bộ tại địa phương. Trong năm học 2024-2025, ngành đã tổ chức tư vấn hướng nghiệp cho khoảng 22.000 học sinh tại 245 trường Trung học cơ sở và 53 trường Trung học Phổ thông. Tỷ lệ học sinh sau Trung học cơ sở lựa chọn học nghề hoặc theo học chương trình giáo dục thường xuyên kết hợp học nghề có xu hướng tăng nhẹ. Đặc biệt, nhiều học sinh không trúng tuyển vào lớp 10 công lập đã chủ động lựa chọn các trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên hoặc trường nghề để tiếp tục học tập.

Trong bối cảnh thị trường lao động không ngừng biến động, việc định hướng nghề nghiệp cho học sinh không chỉ giúp giảm áp lực cho các kỳ thi, mà còn góp phần cân đối cơ cấu nguồn nhân lực. Tuy nhiên, để việc phân luồng thực sự phát huy hiệu quả, cần hướng tới mục tiêu triển khai trên tinh thần tự nguyện, “đúng người, đúng hướng” trong giáo dục.