Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị. Đi cùng với đó là trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Ngày 25/5, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Xây dựng văn hóa liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp

Hướng dẫn được xây dựng trên cơ sở Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng Nghị định số 262/2025/NĐ-CP, đồng thời tham khảo kinh nghiệm của nhiều quốc gia thuộc OECD, châu Âu, Singapore và Trung Quốc.

Hướng dẫn là tài liệu khung, bao gồm các nội dung cơ bản có tính chất định hướng làm cơ sở để các cơ quan tài trợ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai áp dụng trong phạm vi cơ quan, tổ chức. Qua đó, góp phần bảo vệ giá trị tri thức, chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và tính bền vững trong nghiên cứu. 

Trong Hướng dẫn, khái niệm "liêm chính khoa học" được định nghĩa là các yêu cầu về sự ngay thẳng, trung thực, trách nhiệm, công bằng và minh bạch trong hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ của cá nhân hoạt động khoa học và công nghệ.

Đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ được xác định là tập hợp các nguyên tắc, chuẩn mực về tính trung thực, minh bạch, công bằng, khách quan, tôn trọng con người và xã hội mà các nhà nghiên cứu cần tuân thủ trong quá trình nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Đáng chú ý, hướng dẫn đã đưa ra định nghĩa khá chi tiết về hành vi đạo văn. Theo đó, đạo văn là hành vi sử dụng ý tưởng, dữ liệu, kết quả, sản phẩm trí tuệ hoặc sao chép nội dung, lời văn, hình ảnh trong tác phẩm được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của người khác hoặc của mình mà không trích dẫn hoặc ghi nhận nguồn một cách trung thực và đầy đủ; sử dụng, công bố sản phẩm do thuê hoặc nhờ người khác thực hiện dưới tên mình.

Bên cạnh đạo văn, văn bản cũng định nghĩa rõ các hành vi "ngụy tạo dữ liệu," "giả mạo dữ liệu" và "làm sai lệch bản chất nghiên cứu."

Trong đó, ngụy tạo dữ liệu/kết quả nghiên cứu là việc bịa ra dữ liệu hoặc kết quả nghiên cứu rồi ghi nhận, báo cáo hoặc công bố như là dữ liệu có thật. Giả mạo dữ liệu là hành vi can thiệp, sửa đổi, lược bỏ hoặc xử lý dữ liệu theo cách làm sai lệch bản chất của hồ sơ nghiên cứu.

Không chỉ dừng lại ở các vi phạm liên quan trực tiếp đến dữ liệu và công bố khoa học, Hướng dẫn còn liệt kê nhiều hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp như che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng; truyền bá thông tin sai sự thật; tiết lộ dữ liệu nhạy cảm; sử dụng kinh phí, thiết bị nghiên cứu cho mục đích cá nhân; không công khai xung đột lợi ích; thực hiện nghiên cứu xâm phạm nhân phẩm, quyền riêng tư của cá nhân hoặc cộng đồng.

Đặc biệt, văn bản nhấn mạnh: hành vi ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu là những hành vi vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.

Quy định riêng về việc sử dụng AI trong nghiên cứu khoa học

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất của Hướng dẫn là lần đầu tiên Việt Nam đưa ra quy định riêng về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học.

Điều 16 quy định rõ không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không sử dụng tài liệu do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm tài liệu tham khảo khoa học.

Ngoài ra, người sử dụng AI trong nghiên cứu phải công khai tên công cụ, phiên bản và phạm vi sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu; ghi rõ các nội dung được hoàn toàn tạo ra bởi AI. Hướng dẫn cũng yêu cầu không đưa dữ liệu mật hoặc chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật.

Đặc biệt, Hướng dẫn nhấn mạnh AI chỉ được xem là công cụ hỗ trợ và người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ nội dung, sản phẩm hay tài liệu do AI tạo ra.

Để phòng ngừa vi phạm, Hướng dẫn yêu cầu các cơ quan, tổ chức phải tập huấn định kỳ hằng năm về liêm chính khoa học; yêu cầu cá nhân ký cam kết tuân thủ; bắt buộc lưu giữ dữ liệu gốc, nhật ký nghiên cứu và thực hiện rà soát đạo văn trước khi nộp báo cáo, bài báo khoa học hoặc hồ sơ nghiệm thu.

Các tổ chức cũng phải thiết lập cơ chế rà soát nội bộ về dữ liệu, tác giả, trích dẫn, đồng thuận tham gia nghiên cứu, bảo mật dữ liệu và lưu trữ hồ sơ nghiên cứu.

Đối với cá nhân hoạt động nghiên cứu khoa học, văn bản yêu cầu phải lập, lưu giữ và cung cấp trung thực hồ sơ nghiên cứu, dữ liệu gốc, nhật ký nghiên cứu; chủ động khai báo xung đột lợi ích, nguồn tài trợ và việc sử dụng công cụ AI trong quá trình nghiên cứu.

Hướng dẫn cũng quy định quy trình xử lý vi phạm khá chi tiết. Khi có thông tin về dấu hiệu vi phạm, cơ quan tài trợ hoặc tổ chức khoa học và công nghệ phải tiến hành xác minh sơ bộ, thành lập hội đồng tư vấn độc lập để làm việc với các bên liên quan và đưa ra kết luận.

Quá trình xác minh phải bảo đảm bí mật thông tin, bảo vệ người cung cấp thông tin và bảo đảm quyền giải trình, quyền khiếu nại của cá nhân bị cáo buộc vi phạm. Đồng thời, không coi người có dấu hiệu vi phạm là người vi phạm nếu chưa có bằng chứng rõ ràng và kết luận chính thức.

Theo quy định, tùy tính chất và mức độ vi phạm, cá nhân vi phạm có thể bị nhắc nhở, phê bình, cảnh cáo bằng văn bản, yêu cầu cải chính hoặc xin lỗi công khai; dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ; yêu cầu rút bài báo khoa học; yêu cầu hoàn trả kinh phí; thu hồi kinh phí và các danh hiệu, khen thưởng liên quan đến kết quả vi phạm.

Đặc biệt, trường hợp nghiêm trọng có thể bị cấm tham gia nghiên cứu khoa học trong thời hạn nhất định hoặc vô thời hạn. Đây được xem là chế tài mạnh nhất từng được đưa ra trong lĩnh vực liêm chính khoa học tại Việt Nam.

Một điểm đáng chú ý khác là các thông tin vi phạm sẽ được cập nhật lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Thông tin cập nhật bao gồm tên cá nhân vi phạm, tổ chức công tác, mô tả hành vi vi phạm, sản phẩm học thuật bị ảnh hưởng, hình thức xử lý và thời gian hiệu lực của kết luận xử lý.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, việc xây dựng hệ thống quy tắc liêm chính khoa học không chỉ nhằm xử lý các vi phạm mà còn hướng tới hình thành văn hóa nghiên cứu trung thực, minh bạch và có trách nhiệm trong cộng đồng khoa học. Trong bối cảnh hoạt động nghiên cứu khoa học ngày càng gắn với công nghệ số, dữ liệu lớn và AI, việc ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học được xem là bước đi quan trọng nhằm bảo vệ chất lượng nghiên cứu, uy tín học thuật và niềm tin xã hội đối với khoa học.