Bí ẩn nghìn năm đã hé mở

Thạc sĩ Nguyễn Công Khiết, Phó Giám đốc phụ trách Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn cho biết, thực hiện chỉ đạo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, từ đầu tháng 6/2025 đến nay, Ban Quản lý đã phối hợp với Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) triển khai công tác thăm dò, khai quật khảo cổ với tổng diện tích 770m2 tại khu vực bãi đất giữa Tháp K và nhóm tháp trung tâm thuộc Khu đền tháp Mỹ Sơn. Đợt công tác đặc biệt này đã làm xuất lộ thêm những dấu tích quý báu, góp phần nhận diện rõ ràng hơn về con đường thiêng ở Thánh địa Mỹ Sơn trong lịch sử.
Theo khảo tả của nhà khảo cổ người Pháp H.Parmentier vào đầu thế kỷ XX, Tháp K là một tháp đơn lẻ nằm khá độc lập với các nhóm tháp khác ở phía Tây Bắc thung lũng Mỹ Sơn. Tháp được xây dựng trên vùng đất phẳng rộng, khá cao bên cạnh dòng suối Khe Thẻ. Nhóm K chỉ có một tháp với cửa bố cục theo chiều dài hướng Đông - Tây.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quý, Viện Khảo cổ học cho biết, khu vực khai quật nằm trong phạm vi rừng cây lâu năm ở phía Đông tháp K, là một không gian khá bằng phẳng, thoáng đãng, kéo dài từ tháp K vào đến khu tháp E, F trong trung tâm thung lũng Mỹ Sơn.

“Sau nửa năm miệt mài làm việc của các nhà khoa học và cộng sự, nhiều dấu tích trên con đường dài 170m đã phát lộ trong năm 2025 với các bí ẩn từng bước được biện giải. Các nhà khoa học đã khai quật, khảo cổ trên chiều dài hơn 132/170m và thật sự bất ngờ khi phát hiện con đường này có cấu trúc mặt cắt ngang rộng phủ bì 9m, lòng đường rộng 7,9m. Bề mặt đường bằng phẳng, cấu tạo từ cát sỏi và gạch vụn được đầm chặt, có độ dày từ 0,15 - 0,2m. Tường bao hai bên đường được xếp từ các hàng gạch, cao khoảng hơn 1m, được gia cố bằng lớp đầm sỏi cuội và bột gạch.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quý nhấn mạnh, kết quả thăm dò, khai quật năm 2025 đã bổ sung những tư liệu quý để xác định về chức năng tôn giáo của phế tích là con đường thiêng - con đường dẫn thần linh, vua chúa và tăng lữ Bà-la-môn giáo đi vào không gian thiêng Thánh địa Mỹ Sơn ở khoảng thế kỷ XI - XII để thực hiện các nghi lễ tôn giáo...

Đánh thức con đường thiêng nghìn năm

Thạc sĩ Nguyễn Văn Thọ, Trưởng Phòng Bảo tồn, bảo tàng Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn cho biết, với 1.010m2 diện tích thăm dò, khai quật khảo cổ đã được thực hiện qua 3 mùa điền dã năm 2023 - 2025 tại khu vực phía Đông tháp K, nhằm làm rõ dấu tích kiến trúc đường dẫn từ tháp K vào trung tâm Thánh địa Mỹ Sơn. Bước đầu, các nhà khoa học xác định rõ vị trí, chức năng của con đường này.

Những nghiên cứu so sánh bước đầu cũng ghi nhận con đường thiêng hay con dường hành lễ liên quan đến các nghi lễ mới được phát hiện ở Khu di tích Mỹ Sơn là con đường duy nhất trong hệ thống di tích văn hóa Champa. Kết quả nghiên cứu đã xác định con đường dài khoảng 170m, kéo dài từ chân phía Đông tháp K đến bờ phía Tây của con suối cạn trong Khu di tích Mỹ Sơn. Đến nay, công tác khảo cổ đã làm xuất lộ rõ ràng một đoạn đường dài 132m tính từ chân tháp K về phía Đông.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quý, một đặc điểm khác của con đường dẫn đáng được lưu ý, cũng được làm rõ hơn từ cuộc khai quật này đó là việc phát hiện 4 dấu tích cửa (cổng) trên đoạn tường phía Nam của đường đi, trong khi đó không phát hiện một dấu tích cửa nào tương tự trên đoạn tường phía Bắc.
Một điểm thú vị nữa là, điểm kết thúc của con đường cổ tại bờ suối cạn có thể đặt ra vấn đề, trước khi vào khu vực hành lễ, các vị vua chúa và tăng lữ phải bước qua con suối này như một thủ tục “tẩy trần”. Mặt khác, không gian của con đường cổ tại thời điểm được khai quật khảo cổ trong các năm 2023 - 2025 là những khu rừng. Trong khi đó, các nghiên cứu cho thấy khu vực này trước đây là khu vực bằng phẳng.

Về niên đại, căn cứ vào kỹ thuật xây dựng của con đường, đặc biệt là kỹ thuật xây dựng các đoạn tường trong tổng thể kiến trúc tháp K có thể ghi nhận, con đường có niên đại tương đương với tháp K ở khoảng thế kỷ XII. Diễn biến địa tầng di tích ghi nhận kiến trúc đường dẫn chỉ tồn tại trong một giai đoạn văn hóa và nó bị quên lãng ngay sau giai đoạn đó.

"Các di vật khảo cổ tìm được có niên đại nằm trong khoảng từ thế kỷ X - XII. Trong đó, gốm men niên đại Bắc Tống thế kỷ X - XI và Nam Tống thế kỷ XII - XIII khá phổ biến. Dẫu vậy, việc chúng xuất hiện ở Mỹ Sơn có thể cũng đã có một độ trễ nhất định. Xét tổng thể, con đường thiêng - con đường thần linh, vua chúa và tăng lữ Bà-la-môn giáo có khả năng có niên đại vào khoảng thế kỷ XI - XII", Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quý luận giải.

Điền dã trên tuyến đường cổ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Chí Hoàng, Phó Chủ tịch Hội khảo cổ học Việt Nam, Ủy viên Hội đồng di sản văn hóa quốc gia đề xuất, trong quá trình xây dựng tuyến đường cổ này trở thành sản phẩm du lịch cần phải có cách ứng xử phù hợp với không gian thiêng của con đường. Như vậy mới vừa bảo tồn vừa nâng tầm được giá trị của con đường cổ, tránh quá tải, gây xuống cấp và áp lực lớn lên tuyến đường.

Sự hiện diện của di tích đường dẫn sau nhiều thế kỷ bị “lãng quên” trong lòng đất, qua những nhát cuốc của công tác thăm dò, khai quật khảo cổ ở Mỹ Sơn đã đưa đến nhiều vấn đề khoa học lý thú. Một mặt nó ghi nhận về một Thánh địa Mỹ Sơn có vai trò, vị trí và những giá trị lịch sử - văn hóa - tôn giáo quan trọng. Mặt khác, sự xuất lộ của con đường cổ trong khu đền tháp Mỹ Sơn - một di sản có giá trị nổi bật toàn cầu nhằm thúc đẩy các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn nữa những giá trị lịch sử, văn hóa, tôn giáo, kiến trúc quý còn nhiều bí ẩn chưa được giải mã trong không gian tháp cổ.

Dấu ấn những người bạn quốc tế hết mình vì Mỹ Sơn

Hằng năm Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn, xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng đón từ 430.000 đến 450.000 lượt khách trong nước và quốc tế đến tham quan, nghiên cứu. Trong dòng người tấp nập ấy, có những chuyên gia, các nhà khoa học đến từ Ba Lan, Ấn Độ, Italia, Nhật Bản để thực hiện công việc bảo tồn, trùng tu các nhóm tháp, khai quật các phế tích ẩn mình dưới lòng đất với mục tiêu là bảo tồn nguyên vẹn các giá trị cốt lõi của di tích trong quá trình trùng tu, tôn tạo.

Tiến sĩ Patrizia Zolese, Giám đốc Qũy C.M. Lerici (Italy) chia sẻ, mục tiêu chính của chúng tôi trong công tác bóc tách dọn dẹp khoa học các phế tích của nhóm tháp L là tìm ra cứ liệu xác thực làm cơ sở khoa học. Trên cơ sở đó sẽ đưa ra các biện pháp gia cố, gia cường bảo vệ nguyên trạng nền móng kiến trúc của nhóm tháp L một cách hài hòa nhất, đảm bảo nguyên tắc giữ được nguyên vẹn giá trị gốc của di sản.

Hiện tại có 04 tổ chức quốc tế như: Cơ quan Nghiên cứu Khảo sát, khảo cổ học Ấn Độ trùng tu khu tháp E,F; Viện Khảo cổ học và Quỹ C.M. Lerici Italia khai quật nhóm tháp L; chuyên gia Nhật Bản khảo sát địa chất vùng phụ cận và Khu di tích; chuyên gia Ba Lan sử dụng công nghệ Lidar trong đo vẽ, chụp cắt, rà quét địa tầng nhằm bảo tồn các yếu tố gốc một cách vững chắc, đảm bảo tính chân xác giá trị cốt lõi của di tích.

Nhiều năm gắng bó với Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn, ông Danve D.S. Trưởng nhóm chuyên gia Ấn Độ cho biết, nhiệm vụ của các nahf khoa học Ấn Độ là phối hợp với các cộng sự Việt Nam trong năm 2026 là tập trung vào việc trùng tu khẩn cấp các tháp F1, F2 và F3. Những phát lộ ban đầu trong quá trình bóc tách dọn dẹp khoa học các phế tích của nhóm tháp E và F cho thấy các nhóm tháp này được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa kiến trúc gạch với gỗ, ngói. Kết cấu của các tháp đều xây bằng gạch, xếp chồng lên nhau, không có vết mạch vữa. Chúng tôi sẽ áp dụng giải pháp này trong quá trình trùng tu nhằm bảo vệ tốt nhất giá trị gốc của di tích.

Hợp tác quốc tế là một trong những kênh góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị về văn hóa, lịch sử, kiến trúc của đền tháp Mỹ Sơn. Trong năm 2025, Di dsarn Văn hóa thế giưới Mỹ Sơn đón gần 432.000 lượt du khách đến tham quan, doanh thu đạt gần 70 tỷ đồng, xấp xỉ doanh thu đỉnh cao trước khi xảy ra đại dịch COVID-19. Để có kết quả này, ngoài việc đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng dịch vụ, quảng bá xúc tiến du lịch, công tác hợp tác quốc tế giữ vai trò hết sức quan trọng.

Ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc BQL Di sản VHTG Mỹ Sơn Nguyễn Công Khiết nhấn mạnh, sau khi Mỹ Sơn được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, các nhà kho học đến từ Ý, Ấn Độ và nhiều nước khác đã tiến hành nghiên cứu, khai quật, trùng tu. Đặc biệt là chương trình hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam và Ấn Độ triển khai trong nhiều năm qua đã manglaji nhiều kết quả tích cực trong việc trùng tu, bảo tồn các nhóm tháp…

Hợp tác quốc tế là kênh góp phần đáng kể trong việc nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy các giá trị về văn hóa, lịch sử, kiến trúc của Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn. Đóng góp về công sức của các chuyên gia đến từ nhiều quốc gia khác nhau không những góp phần bảo tồn các giá trị cốt lõi của di tích mà còn nâng tầm thương hiệu du lịch đền tháp Mỹ Sơn trên bản đồ du lịch quốc gia./.