Nhiều chỉ số cốt lõi vẫn ở mức thấp

Phát biểu khai mạc, GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết: Sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu có ý nghĩa lịch sử, với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân khoảng 6,7%/năm, hoàn thành phần lớn các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ trước thời hạn, đồng thời duy trì được ổn định kinh tế vĩ mô ngay cả trong bối cảnh kinh tế thế giới liên tiếp biến động.

Tuy nhiên, theo GS.TS Lê Văn Lợi, phía trước vẫn còn nhiều thách thức lớn, trong đó nguy cơ rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” vẫn hiện hữu khi những lợi thế truyền thống như lao động giá rẻ, chi phí đầu vào thấp đang dần suy giảm; giá trị gia tăng trong nước còn thấp; nền kinh tế vẫn phụ thuộc nhiều vào khu vực FDI, chuỗi cung ứng toàn cầu và thương mại quốc tế trong bối cảnh thế giới ngày càng bất định.

Dẫn số liệu quốc tế, Chủ tịch Viện Hàn lâm cho biết, mặc dù môi trường kinh doanh và mức độ tự do hóa kinh tế của Việt Nam có cải thiện, song nhiều chỉ số cốt lõi liên quan đến chất lượng quản trị quốc gia, pháp quyền, hiệu quả điều hành công vẫn ở mức thấp.

Cụ thể, chỉ số quản trị nhà nước của Việt Nam giai đoạn 2022–2024 đã có cải thiện nhưng vẫn đạt mức âm; chất lượng điều hành của Chính phủ và hiệu quả hoạt động bộ máy nhà nước vẫn xếp ở nhóm trung bình thấp trên thế giới. Trong lĩnh vực hạ tầng, chỉ số hiệu quả logistics năm 2023 giảm so với năm 2019; chất lượng hạ tầng đường bộ trong nhiều năm vẫn chưa có bước cải thiện rõ rệt.

Đáng chú ý, năng lực đổi mới sáng tạo của Việt Nam tuy duy trì thứ hạng tương đối tích cực, song gần như không có bước tiến rõ trong 5–7 năm gần đây.

“Tuy đạt nhiều thành tựu quan trọng, nhưng các chỉ số cốt lõi quyết định sức cạnh tranh quốc gia vẫn thấp và thiếu tính ổn định. Trong các nguyên nhân, thể chế chính là điểm nghẽn của các điểm nghẽn”, GS.TS Lê Văn Lợi nhấn mạnh.

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, nếu các kỳ đại hội trước xác định ba đột phá chiến lược là hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, thì Đảng Cộng sản Việt Nam đã làm rõ hơn nội hàm của từng đột phá.

Trong đó, đột phá thứ nhất được xác định là đột phá về thể chế và thực thi; đột phá thứ hai là nguồn nhân lực chất lượng cao; đột phá thứ ba là hạ tầng hiện đại, đồng bộ.

Mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao, với mô hình tăng trưởng mới lấy khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.

Đặc biệt, Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu ba đột phá chiến lược phải được triển khai với tinh thần “làm thật mạnh, làm thật nhanh, làm đến nơi đến chốn” để tạo bước bứt phá thực chất.

Hàng loạt nghị quyết mới mở đường cho cải cách

Theo Chủ tịch Viện Hàn lâm, thời gian qua, nhiều quyết sách lớn đã bước đầu tạo nền tảng thể chế cho việc triển khai ba đột phá chiến lược.

Ở lĩnh vực thể chế, các nghị quyết lớn như Nghị quyết 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân… đã mở ra cách tiếp cận mới trong quản trị quốc gia.

Đặc biệt, lần đầu tiên, Nhà nước chấp nhận cơ chế quản lý rủi ro trong nghiên cứu khoa học, cho phép khoán chi linh hoạt, miễn trừ trách nhiệm khi chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm công nghệ.

“Đây là bước đột phá rất lớn về tư duy phát triển, tạo tiền đề để khoa học – công nghệ thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới”, ông Lợi đánh giá.

Trong lĩnh vực hành chính công, mô hình chính quyền địa phương hai cấp gắn với phân cấp, phân quyền đang được triển khai quyết liệt, từng bước tạo chuyển dịch quan trọng từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”.

Ở lĩnh vực kết cấu hạ tầng, nhiều cơ chế mới đã được ban hành nhằm huy động nguồn lực xã hội cho các dự án lớn như đường bộ cao tốc, đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, năng lượng sạch, giao thông xanh.

Song song đó, việc xác định khu vực kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế đang mở ra dư địa lớn cho việc huy động nguồn vốn ngoài nhà nước tham gia các dự án hạ tầng chiến lược.

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, một số tín hiệu tích cực bước đầu đã xuất hiện trong những tháng đầu năm 2026 khi nhiều rào cản về bất động sản, giấy phép kinh doanh và đầu tư từng bước được tháo gỡ.

“Chủ trương phát triển mạnh khu vực kinh tế tư nhân đã góp phần khơi thông nguồn lực cho nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn, qua đó tạo động lực tích cực cho thị trường vốn và niềm tin của doanh nghiệp”, ông nói.

Dù vậy, Chủ tịch Viện Hàn lâm cũng chỉ ra hàng loạt thách thức đang đặt ra. Đó là những biến động khó lường của kinh tế thế giới; xung đột địa chính trị kéo dài; xu hướng bảo hộ thương mại, giải toàn cầu hóa; nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng; áp lực tăng giá nguyên vật liệu, chi phí nhân công; cùng những dấu hiệu mới của lạm phát và điều chỉnh trên thị trường bất động sản.

Những yếu tố này đòi hỏi Việt Nam phải nâng cao năng lực dự báo, phản ứng chính sách linh hoạt, đồng thời bảo đảm tính đồng bộ giữa ba đột phá chiến lược.

Theo Ban Tổ chức, hội thảo tập trung thảo luận 4 nhóm vấn đề trọng tâm: làm rõ hơn nhận thức về ba đột phá chiến lược trong bối cảnh mới; đánh giá kết quả thực hiện từ sau Đại hội XIV; phân tích các điểm nghẽn, thách thức trong quá trình triển khai; đồng thời đề xuất giải pháp tăng tính đồng bộ giữa thể chế, nhân lực và hạ tầng.

Hội thảo gồm hai phiên chuyên đề: “Hoàn thiện thể chế và đổi mới tư duy quản trị phát triển trong kỷ nguyên mới” và “Giải pháp triển khai ba đột phá chiến lược trong các lĩnh vực trọng điểm”.

Theo các chuyên gia, kết quả hội thảo sẽ góp phần bổ sung luận cứ khoa học và thực tiễn quan trọng cho quá trình hoạch định, hoàn thiện chính sách, tạo nền tảng để ba đột phá chiến lược thực sự trở thành “đòn bẩy” đưa Việt Nam tăng tốc trong giai đoạn phát triển mới.