Bài học từ những dòng kênh

Chiều buông trên đôi bờ Hoàng Sa - Trường Sa, từng dòng người thong thả chạy bộ, đạp xe bên kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè trong làn gió mát. Cách đó không xa, tại bến Bình Đông, người dân và du khách dừng chân ngắm dòng Tàu Hủ - Bến Nghé lặng lẽ xuôi chảy dưới các nhịp cầu. Ít ai nghĩ rằng, hai không gian từng là những khu vực ô nhiễm nặng nề, nhưng nay đã trở thành lát cắt tiêu biểu cho sự chuyển mình của TP Hồ Chí Minh trong nửa thế kỷ mang tên Bác Hồ kính yêu.

Các chuyên gia đô thị nhìn nhận, thành công lớn nhất của các chương trình cải tạo kênh rạch không nằm ở việc xây dựng bờ kè hay mở rộng đường sá. Điều quan trọng hơn là thành phố đã thay đổi cách tiếp cận trong phát triển đô thị. Nếu trước đây kênh rạch thường bị xem là mặt sau của thành phố, là nơi tập trung nhà ổ chuột và các nguồn gây ô nhiễm, thì ngày nay các dòng kênh đang trở thành trung tâm của không gian sống.

GS.TS Lê Thanh Hải, Viện trưởng Viện Môi trường và Tài nguyên, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh cho rằng, quá trình cải tạo Nhiêu Lộc - Thị Nghè và Tàu Hủ - Bến Nghé đã chứng minh một nguyên lý quan trọng trong phát triển đô thị hiện đại. Đó là muốn giải quyết tận gốc vấn đề môi trường phải gắn đồng thời với chỉnh trang đô thị, tái định cư, hạ tầng kỹ thuật và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Theo GS.TS Lê Thanh Hải, yếu tố quyết định thành công không chỉ là nạo vét hay làm sạch dòng kênh mà là việc giải tỏa nhà lấn chiếm, xây dựng hệ thống thu gom nước thải và đầu tư đồng bộ hạ tầng đô thị. Kênh rạch không còn là mặt sau của đô thị mà đã trở thành mặt tiền. Giá trị bất động sản tăng lên, các hoạt động kinh tế phát triển, người dân có thêm không gian công cộng để sinh hoạt và hưởng thụ môi trường sống tốt hơn.

Nhìn từ Nhiêu Lộc - Thị Nghè, từ những khu nhà sàn tạm bợ, nơi đây đã trở thành một trong những không gian công cộng sôi động nhất Thành phố. Dọc hai bên bờ là công viên, cây xanh, các tuyến đường hiện đại cùng hàng loạt hoạt động dịch vụ, thương mại phát triển.

Tàu Hủ - Bến Nghé cũng vậy. Không chỉ được cải thiện môi trường, dòng kênh còn từng bước khôi phục vai trò của một trục giao thông thủy và không gian văn hóa đặc sắc. Những hoạt động du lịch đường sông, chợ hoa trên bến Bình Đông hay các sự kiện văn hóa ven kênh đang góp phần làm sống lại bản sắc “trên bến dưới thuyền” của vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn.

Ông Đặng Văn Khoa, Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường TP Hồ Chí Minh cho rằng, những dòng kênh được hồi sinh đã mang lại lợi ích toàn diện cho người dân. Đó không chỉ là câu chuyện môi trường, mà liên quan đến nhiều lĩnh vực, từ kinh tế, sức khỏe, văn hóa, xã hội đến cảnh quan đô thị đều thay đổi theo hướng tích cực.

Những thành công ấy đang trở thành nền tảng quan trọng để thành phố bước vào giai đoạn chỉnh trang mới với quy mô lớn hơn nhiều lần.

Viết tiếp hành trình xanh hóa những dòng kênh

Dù đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, TP Hồ Chí Minh vẫn còn hàng chục nghìn hộ dân đang sinh sống trên và ven kênh rạch. Ở nhiều nơi, những căn nhà tạm vẫn bám dọc mép nước, hạ tầng xuống cấp, nguy cơ ô nhiễm môi trường, ngập úng và sạt lở vẫn hiện hữu. Những hình ảnh ấy phần nào gợi nhớ bức tranh của Nhiêu Lộc - Thị Nghè hay Tàu Hủ - Bến Nghé cách đây vài chục năm.

Toàn thành phố hiện vẫn còn khoảng 40.000 căn nhà nằm trên và ven kênh rạch. Theo ông Võ Văn Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh, chỉnh trang nhà ở trên và ven sông, kênh rạch giai đoạn 2025 - 2030 được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của thành phố, triển khai theo phương châm “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ nguồn lực”, đồng thời tận dụng tối đa các cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ.

Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh đã tạo thêm động lực cho quá trình này khi đặt mục tiêu đẩy nhanh việc di dời nhà ở ven và trên kênh rạch, xem đây là nhiệm vụ đột phá nhằm nâng cao chất lượng sống của người dân và xây dựng đô thị hiện đại, bền vững.

Từ mục tiêu di dời khoảng 20.000 căn nhà ven kênh đến năm 2030, thành phố đang hướng tới giải quyết gần như toàn bộ số nhà còn tồn tại trên và ven kênh rạch. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, các cơ quan chức năng đã rà soát 349 tuyến kênh, rạch trên địa bàn để xây dựng kế hoạch đầu tư, giải phóng mặt bằng và bố trí tái định cư.

Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh Trần Quang Lâm cho biết, thành phố dự kiến triển khai 44 dự án chỉnh trang đô thị, gồm 40 dự án sử dụng vốn ngân sách và 4 dự án xã hội hóa, với 23.429 căn nhà thuộc diện di dời. Trong đó, khu vực kênh Đôi là trọng điểm với hơn 15.000 căn nhà.

Theo các chuyên gia, đây sẽ là chương trình chỉnh trang kênh rạch lớn nhất của TP Hồ Chí Minh kể từ sau thành công của Nhiêu Lộc - Thị Nghè và Tàu Hủ - Bến Nghé. Không chỉ giải quyết vấn đề môi trường, chương trình còn mở rộng không gian công cộng, tăng khả năng tiêu thoát nước và tạo thêm dư địa phát triển đô thị.

GS.TS Lê Thanh Hải cho rằng trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, hệ thống kênh rạch còn đóng vai trò là những “hồ điều tiết tự nhiên” của thành phố. Việc bảo vệ và phục hồi các dòng kênh không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến chiến lược chống ngập và phát triển bền vững.

Đối với ông Đặng Văn Khoa, thành công của Nhiêu Lộc - Thị Nghè và Tàu Hủ - Bến Nghé cho thấy, thành phố hoàn toàn có cơ sở để kỳ vọng vào giai đoạn phát triển mới. Những việc đã làm được cần tiếp tục được thực hiện mạnh mẽ hơn, nhanh hơn, sâu rộng hơn và lan tỏa hơn nữa. Những dòng kênh đã đổi thay chính là minh chứng rõ nhất cho khả năng chuyển mình của thành phố.

Nếu Nhiêu Lộc - Thị Nghè và Tàu Hủ - Bến Nghé là minh chứng cho thành quả TP Hồ Chí Minh đạt được trong nửa thế kỷ qua, thì các tuyến kênh đang chờ chỉnh trang hôm nay chính là lời hẹn cho chặng đường phát triển tiếp theo. Trên các dòng chảy ấy, thành phố mang tên Bác đang tiếp tục viết câu chuyện của mình - câu chuyện về một đô thị biết làm mới từ chính khó khăn, thách thức để hướng tới mục tiêu văn minh, hiện đại, nghĩa tình và có chất lượng sống ngày càng cao.