Nếu những đại lộ, cao ốc hay khu đô thị mới là biểu hiện dễ nhận thấy nhất của một thành phố đang phát triển, thì những dòng kênh lại in dấu rõ nét hành trình chuyển mình của TP Hồ Chí Minh. Từ Nhiêu Lộc - Thị Nghè đến Tàu Hủ - Bến Nghé, những dòng nước từng ô nhiễm, ngập rác thải và bị bao quanh bởi hàng nghìn căn nhà tạm bợ nay đã trở thành những không gian xanh giữa lòng đô thị. Hành trình ấy không chỉ phản ánh quyết tâm chỉnh trang đô thị mà còn là minh chứng về nỗ lực nâng cao chất lượng sống cho người dân của chính quyền Thành phố. Sự đổi thay của các dòng kênh cũng mở ra nhiều kỳ vọng khi Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, đặt mục tiêu đẩy nhanh chỉnh trang, di dời nhà ở ven và trên kênh rạch, hướng tới xây dựng TP Hồ Chí Minh văn minh, hiện đại, nghĩa tình. Theo dòng chảy mang đậm dấu ấn lịch sử ấy, phóng viên TTXVN thực hiện chùm 2 bài viết với chủ đề “Những dòng kênh “kể chuyện” thành phố”.

Bài 1: Hồi sinh những dòng kênh đen

Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè và Tàu Hủ - Bến Nghé chảy qua khu vực trung tâm cùng nhiều địa bàn lân cận, trải qua nhiều thập niên đã lưu giữ câu chuyện đổi thay của TP Hồ Chí Minh. Sau một thời gian cải tạo, màu nước đen, những dãy nhà tạm bợ ven kênh và mùi hôi ám ảnh một thời dần lùi vào ký ức. Thay vào đó là những tuyến đường rợp bóng cây, những khoảng xanh ven bờ và nhịp sống sôi động mỗi ngày, phản chiếu nhịp phát triển của đô thị và cuộc sống người dân đôi bờ kênh.

Ký ức bên dòng nước đen

Buổi sáng trên đường Hoàng Sa, Trường Sa, dòng Nhiêu Lộc - Thị Nghè ánh lên màu xanh của hàng cây ven bờ. Cách đó vài km, trên tuyến Tàu Hủ - Bến Nghé, những chiếc ghe chở hàng vẫn chầm chậm xuôi ngược dưới chân Đại lộ Võ Văn Kiệt.

Hai dòng kênh, hai không gian đô thị sôi động của TP Hồ Chí Minh hôm nay. Nhưng chỉ vài thập niên trước, cả hai đều từng là những “dòng kênh chết”, gắn với ô nhiễm, nghèo khó và những khu dân cư chật chội ven nước.

Ở phường Nhiêu Lộc, địa bàn mang tên dòng kênh, người dân đã và đang sống ở đây không thể nào quên được khoảng thời gian dài gắn với “không gian” đặc trưng mà cái tên Nhiêu Lộc gợi cả một hành trình nhắc nhớ. Bà Tiền Thị Mỹ Tiên (63 tuổi, khu phố 47) vẫn nhớ như in: “Tôi đã lớn lên trên dòng kênh, chứng kiến người dân vứt rác, thậm chí xác động vật xuống kênh. Nước đen ngòm. Hai bên bờ là những căn nhà tạm, nhà sàn chen chúc. Mỗi mùa mưa nước dâng lên tận nhà, rác theo dòng chảy tấp vào hai bên bờ, mùi hôi thối rất khủng khiếp”.

Không chỉ ô nhiễm, cuộc sống ven kênh còn tiềm ẩn nhiều hiểm nguy. Bà Nguyễn Thị Kim Hoàn (62 tuổi, khu phố 2) từng sinh ra, lớn lên trên dòng kênh đen có nhiều năm sống trên nhà sàn ven Nhiêu Lộc - Thị Nghè nhớ lại: “Khi đó nước đen sì quanh năm. Dù nắng hay mưa đều bốc mùi hôi nồng nặc. Mùa mưa hay mất điện, người dân phải đi trên những tấm ván bắc tạm. Nhiều trẻ em từng bị rơi xuống kênh, có những vụ đuối nước rất thương tâm”.

Nếu Nhiêu Lộc - Thị Nghè gắn với ký ức về những khu nhà sàn và dòng nước đen đặc giữa lòng đô thị, thì Tàu Hủ - Bến Nghé lại mang một nỗi tiếc nuối khác. Từng là tuyến giao thương huyết mạch của Sài Gòn - Chợ Lớn, nơi hình thành nên không gian “trên bến dưới thuyền” nổi tiếng Nam Bộ, nhưng đến cuối thế kỷ XX, nhiều đoạn kênh đã bị lấn chiếm nghiêm trọng. Những kho bãi từng tấp nập hàng hóa dần nhường chỗ cho các khu nhà tạm bợ. Ghe thuyền neo đậu lẫn trong rác thải và nước đen. Hai bên bờ xuất hiện ngày càng nhiều khu dân cư tự phát.

Từng có thời gian nhiều năm đi lại buôn bán gạo ở bến Bình Đông, ông Trần Văn Chín, phường Tân An, tỉnh Tây Ninh, kể lại: “Quen với khung cảnh sông nước ô nhiễm nhưng khi ghe neo đậu ở bến Bình Đông giao hàng, tôi cũng không ai dám thả chân xuống nước vì ô nhiễm quá nặng. Những người buôn bán trên ghe chúng tôi ở lại đây nhiều ngày phải sống chung với mùi hôi, rác thải và tình trạng bồi lắng khiến luồng lạch ngày càng thu hẹp”.

Từ biểu tượng phồn thịnh của vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn, Tàu Hủ - Bến Nghé trở thành một trong những điểm nóng về môi trường và chỉnh trang đô thị của thành phố.

Trao đổi với phóng viên TTXVN, GS.TS Lê Thanh Hải, Viện trưởng Viện Môi trường và Tài nguyên, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh cho rằng, hình ảnh tiêu biểu nhất của TP Hồ Chí Minh những năm trước đây chính là những “dòng kênh chết”. Khoảng 30 năm trước, Nhiêu Lộc - Thị Nghè hay Tàu Hủ - Bến Nghé đều ô nhiễm rất nghiêm trọng. Hai bên bờ là những khu nhà lụp xụp, thậm chí có cả chuồng trại chăn nuôi. Mùa mưa ngập úng kéo dài. Đó là những hình ảnh rất khác so với diện mạo hiện nay.

Những dòng kênh từng là lợi thế phát triển của Sài Gòn - Chợ Lớn đã trở thành gánh nặng môi trường và là biểu tượng của những khu ổ chuột giữa lòng đô thị. Nhưng cũng chính từ thực trạng ấy, TP Hồ Chí Minh đã bắt đầu một trong những chương trình chỉnh trang đô thị lớn nhất kể từ sau ngày đất nước thống nhất.

Không gian mới bên những dòng kênh

Tại Nhiêu Lộc - Thị Nghè, hơn 7.000 hộ dân với khoảng 50.000 người đã được di dời để phục vụ chương trình cải tạo môi trường. Hàng triệu mét khối bùn được nạo vét, hệ thống cống bao thu gom nước thải được xây dựng, hàng chục kilômét bờ kè được hoàn thiện.

Hai tuyến đường Hoàng Sa và Trường Sa hình thành dọc đôi bờ đã tạo nên một không gian đô thị hoàn toàn mới. Tương tự, tại Tàu Hủ - Bến Nghé, TP Hồ Chí Minh triển khai hàng loạt dự án cải thiện môi trường nước, chỉnh trang bờ kè, xây dựng công viên, hệ thống thoát nước và các công trình giao thông.

Đặc biệt, sự ra đời của đại lộ Võ Văn Kiệt không chỉ giải quyết bài toán giao thông Đông - Tây mà còn tạo cú hích cho quá trình tái thiết toàn bộ không gian ven kênh. Từ những khu dân cư lụp xụp, nhiều khu vực ven Tàu Hủ - Bến Nghé đã trở thành các khu đô thị mới, các tuyến phố thương mại, dịch vụ và không gian sinh hoạt cộng đồng.

Theo ông Lê Thành Quốc, Phó Chủ tịch UBND phường Nhiêu Lộc, sự hồi sinh của các dòng kênh là một trong những thành tựu nổi bật nhất trong hành trình phát triển đô thị của TP Hồ Chí Minh. Trước đây, các dòng kênh là điểm đen môi trường. Ngày nay đã trở thành không gian xanh, sạch, đẹp; hệ thống giao thông, cây xanh, công viên được đầu tư đồng bộ, tạo nên diện mạo đô thị hoàn toàn mới.

Chứng kiến sự thay đổi của dòng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè từ những ngày đầu triển khai dự án cải tạo, bà Nguyễn Thị Như Ý, Chủ tịch UBND phường Phú Nhuận cho rằng, với một địa bàn có diện tích nhỏ nhưng mật độ dân cư cao như Phú Nhuận, dòng kênh xanh, sạch, đẹp đã trở thành không gian để người dân vui chơi, tập thể dục, tận hưởng bầu không khí trong lành. Từ một nơi từng ô nhiễm, thậm chí là nơi đổ rác thải, Nhiêu Lộc - Thị Nghè nay đã trở thành không gian cảnh quan được người dân cùng chung tay gìn giữ, chăm sóc hằng ngày. Thành công đó đến từ quyết tâm của chính quyền trong cải tạo môi trường và sự đồng thuận, tham gia tích cực của người dân sống dọc hai bên tuyến kênh.

GS.TS Lê Thanh Hải nhận định, những khu vực từng là “mặt sau” của đô thị nay đã trở thành “mặt tiền” mới của Thành phố. Kênh rạch không còn bị quay lưng như trước. Giá trị bất động sản tăng lên, các hoạt động thương mại - dịch vụ phát triển mạnh, người dân có thêm không gian công cộng và chất lượng sống được cải thiện rõ rệt.

Điều đó được cảm nhận rõ nhất qua đời sống người dân. “Tôi thấy khu vực này thay đổi rất lớn. Những người từng sống ở đây, sau này đi nơi khác hoặc ra nước ngoài, khi trở lại đều ngỡ ngàng trước diện mạo sạch đẹp, văn minh. Điều đáng quý nhất là thế hệ trẻ không còn phải sống trong điều kiện khó khăn như trước. Dọc bờ kênh nay có cây xanh, ghế đá, nơi tập thể dục và không gian sinh hoạt cộng đồng, giúp người dân thư giãn, trẻ em vui chơi an toàn”, bà Tiền Thị Mỹ Tiên chia sẻ.

Theo ông Võ Văn Minh, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh, kết quả chỉnh trang các tuyến kênh trọng điểm trong nhiều năm qua cho thấy việc cải thiện môi trường nước, di dời nhà ở trên và ven kênh rạch không chỉ giải quyết vấn đề hạ tầng, cảnh quan mà còn trực tiếp nâng cao chất lượng sống của người dân, tạo dư địa phát triển đô thị theo hướng văn minh, hiện đại và bền vững.

Từ những dòng nước đen từng khiến người dân muốn quay lưng, Nhiêu Lộc - Thị Nghè và Tàu Hủ - Bến Nghé hôm nay đã trở thành những khoảng xanh giữa lòng đô thị. Đó không chỉ là câu chuyện của hai dòng kênh, đó còn là câu chuyện về một thành phố biết vượt qua những hạn chế của quá khứ để kiến tạo những không gian sống tốt đẹp hơn cho người dân.

Và từ những dòng chảy đã được khơi thông ấy, TP Hồ Chí Minh đang tiếp tục chuẩn bị cho một hành trình mới.

Bài cuối: Khơi thông dòng chảy tương lai