Phát biểu đề dẫn hội thảo, ông Hồ Quang Huy, Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Tư pháp) cho biết, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đã đặt ra nhiều thách thức mới, nhất là sự xuất hiện và gia tăng của các loại tội phạm công nghệ cao, tội phạm mạng và nhiều dạng tội phạm mới phát sinh trên môi trường số. Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển tiếp mạnh mẽ của quá trình chuyển đổi số. Người dân đã nhanh chóng thích nghi với các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt, từ quét mã QR, ví điện tử đến các dịch vụ ngân hàng số. Cùng với những kết quả tích cực, điều này vô tình tạo ra “mảnh đất màu mỡ” cho các loại tội phạm mới nảy sinh và phát triển từ nước ngoài và nội sinh trong nước. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường hiệu quả đấu tranh, phòng ngừa, nghiên cứu, phát hiện, đề xuất xử lý các loại tội phạm mới phát sinh trên không gian mạng.

Ông Hồ Quang Huy đề nghị, các đại biểu tập trung làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về tội phạm mới trên không gian mạng và xử lý tội phạm mới trên không gian mạng; đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật Việt Nam về xử lý tội phạm mới trên không gian mạng. Đồng thời, các đại biểu nghiên cứu, so sánh kinh nghiệm quốc tế và pháp luật của một số quốc gia về xử lý tội phạm mới trên không gian mạng; đánh giá thực tiễn phát hiện, điều tra, khởi tố, truy tố, xét xử các loại tội phạm mới trên không gian mạng ở Việt Nam.

Tham luận tại hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Quý Khuyến, Trưởng Bộ môn Pháp luật Tố tụng hình sự và thi hành án, Khoa Pháp luật Hình sự và kiểm sát hình sự (Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội) cho biết, tội phạm mới trên không gian mạng là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện trên không gian mạng bằng việc sử dụng công nghệ thông tin hoặc phương tiện điện tử.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quý Khuyến, tội phạm mới trên không gian mạng có một số đặc điểm như: Được người phạm tội thực hiện bởi công cụ, phương tiện là không gian mạng, công nghệ thông tin hoặc phương tiện điện tử; hành vi khách quan của tội phạm mới trên môi trường không gian mạng rất đa dạng, phức tạp với những thủ đoạn tinh vi, thường xuyên thay đổi theo sự phát triển và ứng dụng của khoa học kỹ thuật, công nghệ thông tin trong đời sống xã hội; hậu quả thường rất nghiêm trọng nhưng lại dễ che giấu, khó phát hiện ra. Đáng chú ý, tội phạm mới trên không gian mạng được thực hiện mà không bị giới hạn về không gian địa lý, lãnh thổ quốc gia và thời gian; chủ thể thực hiện thường là người có kiến thức về công nghệ thông tin và liên quan đến nước ngoài; được thực hiện với lỗi cố ý.

Bà Trần Thanh Bình, Thư ký viên, Vụ Giám đốc, kiểm tra III, Tòa án nhân dân tối cao đánh giá, khác với tội phạm truyền thống, tội phạm mạng có các đặc điểm nổi bật như tính phi biên giới, tính ẩn danh cao, khả năng che giấu dấu vết điện tử, tốc độ lan truyền nhanh và phạm vi tác động rộng. “Chỉ với một hệ thống máy chủ đặt ở nước ngoài hoặc một nhóm đối tượng hoạt động tại các khu vực biên giới, hàng nghìn người dân trong nước có thể trở thành nạn nhân của các hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài sản hoặc xâm phạm dữ liệu cá nhân”.

Từ thực tiễn xét xử các vụ án hình sự có yếu tố công nghệ cao thời gian qua, bà Trần Thanh Bình cho rằng, cần hoàn thiện chính sách, pháp luật hình sự đối với các hành vi phạm tội mới trên không gian mạng. Trong đó, nghiên cứu bổ sung các quy định chuyên biệt đối với hành vi tạo lập, phát tán hoặc sử dụng công nghệ giả mạo kỹ thuật số nhằm thực hiện hành vi phạm tội hoặc tạo điều kiện cho việc thực hiện tội phạm. Bên cạnh đó cần nghiên cứu bổ sung các tình tiết định khung tăng nặng đối với các hành vi lợi dụng không gian mạng để phạm tội trên quy mô lớn, khai thác dữ liệu cá nhân của số lượng lớn người dân hoặc cố ý nhắm đến các nhóm dễ bị tổn thương như: người cao tuổi, trẻ em, học sinh, sinh viên và người khuyết tật. Đặc biệt cần hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với tài sản số, tiền mã hóa và hoạt động thu hồi tài sản; hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự đối với chứng cứ điện tử; hoàn thiện cơ chế xác định thẩm quyền xét xử đối với tội phạm mạng xuyên quốc gia; xây dựng hệ thống án lệ và nâng cao năng lực số của cán bộ tư pháp.