Trên cơ sở tiếp thu các ý kiến đóng góp của các đại biểu Quốc hội (ĐBQH), Chính phủ đã có những báo cáo cụ thể về tổng nguồn lực, cơ cấu vốn, cũng như các cơ chế đặc thù nhằm đảm bảo tính hiệu quả, ưu tiên cao nhất cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đồng thời xử lý dứt điểm các vấn đề trong giai đoạn chuyển tiếp.

Đảm bảo tính kế thừa và linh hoạt

Thảo luận về CTMTQG tại Kỳ họp Quốc hội vừa qua, một trong những nội dung trọng tâm được các ĐBQH quan tâm chính là tổng nguồn lực và nguyên tắc phân bổ vốn. Theo báo cáo của Chính phủ, tổng nguồn lực thực hiện Chương trình mới được giữ nguyên bằng tổng nguồn lực đã được Quốc hội quyết định tại 4 Chương trình trước khi hợp nhất với kinh phí là 808.558 tỷ đồng.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, về cơ cấu, nguồn vốn này được tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau nhằm đảm bảo tính khả thi và đa dạng trong huy động lực lượng. Cụ thể, ngân sách Trung ương đóng góp 345.000 tỷ đồng (trong đó bao gồm 244.200 tỷ đồng vốn đầu tư công và 100.800 tỷ đồng kinh phí thường xuyên); ngân sách địa phương là 395.392 tỷ đồng; ngân sách Nhà nước cấp thực hiện tín dụng chính sách là 23.000 tỷ đồng; vốn đối ứng của các cơ sở giáo dục là 20.429 tỷ đồng và các nguồn huy động hợp pháp khác là 24.737 tỷ đồng.

Trước các đề nghị của đại biểu về việc không áp dụng cơ học tỷ lệ cố định giữa vốn đầu tư công và kinh phí thường xuyên, Chính phủ đã kiến nghị Quốc hội giao cho Chính phủ rà soát, quyết định cơ cấu chi này. Mục tiêu nhằm đảm bảo đầu tư trọng tâm, trọng điểm, rõ hiệu quả đầu ra và triệt để tiết kiệm chi thường xuyên theo Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng. 

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn khẳng định, Chính phủ cam kết việc cơ cấu lại này sẽ không làm thay đổi mục tiêu, đối tượng, mức độ ưu tiên và các nội dung khác đã được Quốc hội quyết định. Đối với phần ngân sách dôi dư phát sinh từ việc sắp xếp lại chính sách trong quá trình tích hợp, quan điểm thống nhất là ưu tiên hỗ trợ các địa phương vùng dân tộc thiểu số và miền núi, các địa phương chịu ảnh hưởng bởi thay đổi cơ chế phân chia nguồn thu và các nhiệm vụ cấp thiết có nguy cơ không hoàn thành, tuyệt đối không phân bổ bình quân.

Ưu tiên ở mức cao nhất cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Nguyên tắc "ưu tiên ở mức cao nhất" cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) không chỉ là khẩu hiệu mà được cụ thể hóa bằng các tiêu chí, hệ số phân bổ và cơ chế theo dõi riêng biệt. Chính phủ đã tiếp thu kiến nghị về việc không chuyển các chính sách vốn do ngân sách trung ương đảm bảo xuống các địa phương chưa đủ khả năng cân đối, đồng thời gắn phát triển kinh tế - xã hội với quốc phòng, an ninh tại các địa bàn chiến lược.

Cụ thể, nguyên tắc ưu tiên này đã được quy định trực tiếp tại dự thảo Nghị quyết của Quốc hội. Cũng theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, tại Nghị quyết của Chính phủ, một điều riêng (Điều 11) được dành để quy định các chính sách đặc thù bao quát mọi mặt đời sống: từ đất ở, đất sản xuất, nhà ở, nước sinh hoạt đến ổn định dân cư, hạ tầng, hỗ trợ các dân tộc rất ít người, sinh kế, bảo vệ rừng và tôn vinh người có uy tín.

Theo đó, Chính phủ cũng xác lập 3 nội dung bảo đảm then chốt trong rà soát và hoàn thiện, đó là: Bảo đảm về nguồn lực, các tiêu chí và hệ số phân bổ phải phản ánh trực tiếp mức độ khó khăn, quy mô dân số và số lượng các xã khu vực III, thôn đặc biệt khó khăn. Đặc biệt, có cơ chế bảo lưu nguồn lực cho các chính sách bắt buộc. Bảo đảm về quyền thụ hưởng, địa phương được quyền quyết định mức hỗ trợ trong khung quy định nhưng không được thấp hơn mức tối thiểu và không được loại bỏ chính sách đặc thù chỉ vì thiếu vốn đối ứng. Bảo đảm về giám sát, thực hiện hạch toán, theo dõi và báo cáo riêng về nguồn lực, đối tượng cũng như kết quả thụ hưởng tại vùng DTTS&MN trong tất cả các nhóm nhiệm vụ.

Đảm bảo không phát sinh “khoảng trống pháp lý”

Giai đoạn chuyển tiếp giữa các chương trình cũ và Chương trình mới luôn tiềm ẩn những rủi ro về gián đoạn thực hiện. Để giải quyết vấn đề này, dự thảo Nghị quyết của Quốc hội đã bổ sung đầy đủ các nguyên tắc chuyển tiếp tại Điều 2.

Theo đó, tất cả các nhiệm vụ, dự án, dự toán, hợp đồng, vốn kéo dài và danh sách đối tượng thụ hưởng đã được phê duyệt trong năm 2026 sẽ tiếp tục được triển khai, thanh toán và quyết toán theo quy định hiện hành. Các thủ tục đã hoàn thành hợp pháp sẽ không phải thực hiện lại, giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực.

Về kế hoạch năm 2027, trong thời gian dự thảo Nghị quyết của Chính phủ chưa có hiệu lực, các bộ và địa phương vẫn tiếp tục lập dự toán theo từng chương trình hiện hành, giữ nguyên nội dung và không phát sinh danh mục mới. Sau khi Nghị quyết mới được ban hành, công tác sắp xếp, tích hợp theo cơ chế mới mới được thực hiện.

Chính phủ cũng làm rõ hai mốc thời gian hiệu lực: Các Nghị quyết hiện hành sẽ không áp dụng đối với việc xây dựng kế hoạch triển khai Chương trình mới và tổ chức thực hiện dự toán chi từ năm 2027. Tuy nhiên, các văn bản hướng dẫn 4 Chương trình cũ vẫn tiếp tục có hiệu lực để làm cơ sở pháp lý cho việc thực hiện và quyết toán các nhiệm vụ của năm 2026, đảm bảo sự liên tục trong quản lý nhà nước.

Một điểm mới đáng chú ý là Chính phủ sẽ không "mặc nhiên" chuyển tiếp toàn bộ các nhiệm vụ và số dư vốn từ giai đoạn trước sang giai đoạn mới. Dự thảo Nghị quyết đã bổ sung thời hạn rà soát, phân loại nhiệm vụ dựa trên các tiêu chí về hiệu quả, khả năng hoàn thành và sự phù hợp với mục tiêu của Chương trình mới.

Đối với những nhiệm vụ không còn mang lại hiệu quả hoặc không có khả năng hoàn thành, cấp có thẩm quyền quyết định đầu tư sẽ xem xét dừng hoặc điều chỉnh theo đúng pháp luật về đầu tư công. Điều này thể hiện sự quyết liệt của Chính phủ trong việc sử dụng ngân sách nhà nước một cách có trách nhiệm, tránh lãng phí và tập trung nguồn lực vào những dự án thực sự thiết thực.

Việc hoàn thiện các nội dung về nguồn lực, chính sách đặc thù và cơ chế chuyển tiếp không chỉ thể hiện sự tiếp thu nghiêm túc ý kiến của các đại biểu Quốc hội mà còn là bước chuẩn bị kỹ lưỡng để Chương trình mới được triển khai hiệu quả, thực sự trở thành đòn bẩy phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là tại những vùng khó khăn nhất của đất nước. Với sự đồng thuận về số liệu và cơ chế, Chương trình kỳ vọng sẽ tạo ra những chuyển biến rõ nét trong giai đoạn tới.