Mục tiêu chung: chấm dứt thế thống trị của đồng USD

Trong nhiều năm, Trung Quốc và Iran cho rằng Mỹ đã dựa vào thế thống trị của đồng USD trong thương mại quốc tế để gây ảnh hưởng và sức ép đối với các quốc gia thù địch cũng như đối thủ cạnh tranh, trong đó có Iran và Trung Quốc.

Vai trò vượt trội của đồng USD đặc biệt rõ rệt trên thị trường dầu mỏ toàn cầu. Theo ước tính năm 2023 của ngân hàng JP Morgan Chase, khoảng 80% giao dịch dầu mỏ được thanh toán bằng đồng USD.

Khi Iran kiểm soát eo biển Hormuz, Iran vào Trung Quốc đã tìm thấy công cụ để đưa đồng nhân dân tệ trở thành lựa chọn thay thế cho đồng USD.

Theo nhiều nguồn tin, dưới cơ chế thu phí hiện nay của các quan chức Iran, các tàu thương mại sẽ trả phí quá cảnh bằng đồng nhân dân tệ. Đây là ví dụ mới nhất cho thấy hợp tác kinh tế giữa Trung Quốc và Iran ngày càng sâu sắc, dựa trên đồng tiền của Trung Quốc.

Dù chưa rõ có bao nhiêu tàu đã thanh toán bằng nhân dân tệ, nhưng theo tạp chí Lloyd’s List, có ít nhất hai tàu đã trả phí tính đến ngày 25/3.

Tuần trước, Bộ Thương mại Trung Quốc đã thừa nhận thông tin này trong một bài đăng trên mạng xã hội, dường như xác nhận việc sử dụng nhân dân tệ để thanh toán.

Ngày 4/4, Đại sứ quán Iran tại Zimbabwe cho biết trên mạng xã hội rằng đã đến lúc đưa “nhân dân tệ dầu mỏ” vào thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Ông Kenneth Rogoff, Giáo sư kinh tế tại Đại học Harvard, bình luận với kênh Al Jazeera: “Ở một mức độ nào đó, Iran đang muốn thách thức Mỹ… Ở mức độ khác, Iran thực sự nghiêm túc trong việc ưu tiên đồng nhân dân tệ để tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ và củng cố quan hệ với Trung Quốc, nước đã và đang từng bước chuyển sang định giá thương mại của mình cũng như của các nước BRICS khác bằng đồng nhân dân tệ”.

Thế giới tài chính đa cực

Đối với Iran và Trung Quốc, việc nâng cao vị thế của nhân dân tệ là đôi bên cùng có lợi.

Sử dụng đồng tiền này giúp Trung Quốc và Iran né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ được áp đặt thông qua hệ thống tài chính do USD chi phối.

Điều này cũng giúp đơn giản hóa và giảm chi phí thương mại giữa hai bên, vốn đã tăng mạnh theo thỏa thuận đối tác chiến lược 25 năm được ký năm 2021.

Ông Bulent Gokay, Giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Keele (Anh), bình luận rằng Iran hiểu rõ tầm quan trọng của việc thách thức vị thế thống trị tài chính của Mỹ cũng như vai trò thiết yếu của hệ thống USD và đô la dầu mỏ.

Đối với Trung Quốc, động thái này phù hợp với mục tiêu về xây dựng thế giới tài chính đa cực, nơi vai trò trung tâm của USD được cân bằng bởi ảnh hưởng ngày càng tăng của các cường quốc mới nổi.

Trung Quốc mua hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran, được hưởng mức giá chiết khấu trong các giao dịch thực hiện bằng nhân dân tệ. Ngược lại, Iran nhập khẩu số lượng lớn máy móc, thiết bị điện tử, hóa chất và linh kiện công nghiệp từ Trung Quốc.

Cuộc chiến giữa Iran và Mỹ hầu như không làm gián đoạn dòng chảy dầu giữa hai nước, vốn vẫn tương đương mức trước xung đột.

Trong hai tuần đầu của xung đột, Iran đã xuất khẩu từ 12 đến 13,7 triệu thùng dầu thô, phần lớn sang Trung Quốc.

Trung Quốc từ lâu đã có tham vọng thách thức vị thế thống trị của USD. Trong bài phát biểu trước các quan chức năm 2024, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bày tỏ hy vọng nhân dân tệ sẽ trở thành đồng tiền phổ biến trong thương mại quốc tế và đạt được vị thế đồng tiền dự trữ toàn cầu.

Chặng đường dài phía trước

Nhân dân tệ đã từng bước mở rộng ảnh hưởng trong những năm gần đây khi vai trò của các nền kinh tế thuộc khu vực Global South gia tăng mà nhiều nước trong số đó có quan hệ căng thẳng với Mỹ. Tuy nhiên, đồng tiền của Trung Quốc vẫn còn một chặng đường dài nếu muốn thực sự thách thức USD.

Không giống USD, nhân dân tệ không được tự do chuyển đổi do các biện pháp kiểm soát vốn chặt chẽ của Trung Quốc, đồng nghĩa doanh nghiệp và tổ chức không thể tự do chuyển đổi sang các đồng tiền khác hoặc chuyển ra nước ngoài.

Mức độ kiểm soát của chính phủ Trung Quốc đối với các tổ chức tài chính, bao gồm ngân hàng trung ương, cũng gây quan ngại.

Dù tỷ trọng dự trữ ngoại hối bằng USD của các ngân hàng trung ương đã giảm dần trong nhiều thập kỷ, nhưng đồng tiền này vẫn là đồng tiền dự trữ chi phối toàn cầu.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, USD chiếm 57% dự trữ toàn cầu năm 2025, so với tỷ lệ khoảng 20% của euro và 2% của nhân dân tệ.

Trong khi đó, chỉ 3,7% thương mại xuyên biên giới được thanh toán bằng nhân dân tệ vào năm 2024, tăng từ mức dưới 1% năm 2012.

Bà Alicia Garcia-Herrero, nhà kinh tế trưởng khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại Natixis ở Hong Kong, nói rằng điều này chưa đủ để “phi đô la hóa” thế giới, dù việc sử dụng nhân dân tệ tại eo biển Hormuz tạo thêm áp lực dần dần và bình thường hóa các lựa chọn thay thế trong dòng chảy năng lượng.

Theo bà, “phi đô la hóa” trên diện rộng sẽ cần sự tham gia của các quốc gia vùng Vịnh, vốn là những nước đã định giá dầu bằng USD từ những năm 1970 khi Saudi Arabia đồng ý sử dụng độc quyền đồng tiền này để đổi lấy bảo đảm an ninh từ Mỹ.

Từng bước bào mòn vai trò của USD

Ngay cả khi Trung Quốc gặp khó khăn trong việc quốc tế hóa nhân dân tệ, điều đó có thể không quá quan trọng với Iran. Theo ông Hosuk Lee-Makiyama, Giám đốc Trung tâm Kinh tế Chính trị Quốc tế châu Âu tại Brussels, bình luận: “Trung Quốc mua gần như toàn bộ dầu của Iran và thương mại giữa hai bên thực tế cân bằng vì Iran có thể mua tất cả máy móc và hàng công nghiệp mà họ không thể mua ở nơi khác”.

Các đồng tiền của châu Âu và Nhật Bản trước đây không thể thay thế USD vì không thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu nhập khẩu của các quốc gia sản xuất dầu. Trong khi đó, Trung Quốc có lẽ là mô hình gần nhất với một “siêu thị sản xuất toàn cầu” nhờ vị thế là nhà sản xuất lớn nhất thế giới.

Ông Dan Steinbock, nhà sáng lập tổ chức Difference Group, nhận định rằng dù vị thế của USD sẽ không thay đổi trong ngắn hạn, nhưng dần dần, việc sử dụng ngày càng nhiều nhân dân tệ có thể từng bước bào mòn vị thế thống trị của Mỹ trong một số lĩnh vực. “Nhìn chung, đây là quá trình xói mòn dần dần, chứ không phải thay thế đột ngột”, ông nói.

Ông Kenneth Rogoff cho rằng phần nhiều sẽ phụ thuộc vào kết cục của cuộc chiến Iran – Mỹ và hệ quả trong những năm tới. Ông nhận định: “Nếu Iran và Trung Quốc giành ưu thế dù trong kịch bản nào, thì điều đó sẽ khuyến khích các quốc gia đa dạng hóa khỏi hệ thống tài chính dựa vào USD để tự bảo vệ trước nguy cơ bị ‘giữ làm con tin’ do các lệnh trừng phạt tài chính của Mỹ. Nhưng nếu Mỹ đạt được mục tiêu là làm suy yếu và bình thường hóa chế độ tại Iran - điều hiện có vẻ khả thi nhưng cực kỳ tốn kém và khó khăn, thì điều đó sẽ củng cố Mỹ và thế thống trị của USD thêm một thời gian nữa”.