Mỗi cuộc tìm kiếm bắt đầu từ những thông tin ít ỏi, trải qua nhiều ngày băng rừng, vượt suối, dò từng tấc đất giữa địa hình hiểm trở, với mong muốn đưa thêm nhiều liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương.

Đối mặt với những khó khăn

Con đường vào khu vực Khe Cha Lỳ, xã Khe Sanh (Quảng Trị) quanh co giữa núi rừng. Sau nhiều giờ di chuyển trên những tuyến đường đất đá, đoàn công tác tiếp tục đi bộ gần một giờ mới đến được điểm tìm kiếm.

Giữa rừng sâu, nơi sóng điện thoại gần như không có, nguồn nước sinh hoạt khan hiếm, những chiếc võng mắc tạm giữa hai thân cây, vài tấm bạt che vội trở thành chỗ nghỉ của cán bộ, chiến sĩ sau mỗi ngày làm việc. Để bám địa bàn dài ngày, mỗi người đều mang theo lương khô, mì ăn liền, cơm nắm hoặc bánh chưng cho những bữa ăn giữa rừng.

Thiếu tá Nguyễn Tiến Phong, thành viên Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337, Quân khu 4 cho biết, nhiều khu vực tìm kiếm nằm sâu trong rừng, việc tiếp cận phải kết hợp đi xe máy và đi bộ nhiều giờ. Do mất nhiều thời gian nếu di chuyển ra ngoài rồi quay lại, đơn vị thường tổ chức ăn ở ngay tại hiện trường để bảo đảm tiến độ.

Dù nắng nóng do gió Lào hay những cơn mưa rừng bất chợt, công việc vẫn không gián đoạn. Từng lớp đất được bóc tách cẩn trọng, có vị trí phải đào sâu từ một đến hai mét mới tiếp cận được những dấu tích nghi là nơi an táng liệt sĩ.

Theo Trung tá Phan Đình Phi, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, khó khăn lớn nhất hiện nay là thời gian đã làm thay đổi gần như toàn bộ địa hình chiến trường. Những cánh rừng từng là nơi diễn ra các trận đánh ác liệt nay đã phủ xanh cây cối, nhiều khu vực được người dân khai hoang sản xuất hoặc xây dựng các công trình dân sinh.

Trong khi đó, nhân chứng trực tiếp ngày càng ít, nhiều người tuổi cao, sức yếu hoặc đã qua đời, khiến việc xác định chính xác vị trí chôn cất liệt sĩ gặp nhiều khó khăn. Hiện nay, việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ khó hơn rất nhiều so với trước đây. Nguồn thông tin ngày càng ít, địa hình thay đổi, nhiều vị trí chỉ có thể khoanh vùng dựa trên ký ức của nhân chứng nên mỗi cuộc tìm kiếm đều đòi hỏi sự kiên trì và thận trọng.

Trước mỗi đợt tìm kiếm, đơn vị thu thập, đối chiếu nhiều nguồn thông tin như sơ đồ tác chiến, nhật ký chiến đấu, hồi ức của cựu chiến binh, lời kể của già làng, trưởng bản và người dân địa phương. Mỗi chi tiết, dù nhỏ, đều được kiểm chứng kỹ lưỡng trước khi triển khai ngoài thực địa. Sau khi khoanh vùng khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ, lực lượng quy tập xây dựng phương án tiếp cận, chia nhỏ từng khu vực để tìm kiếm.

Từng lớp đất được bóc tách cẩn trọng, kết hợp quan sát màu đất, dấu tích của tăng, võng, gỗ mục hoặc các di vật còn sót lại. Những dấu hiệu bất thường đều được ghi nhận, đánh dấu vị trí, lập hồ sơ nhằm hạn chế bỏ sót thông tin. Công tác tìm kiếm hiện nay không chỉ dựa vào kinh nghiệm thực địa mà còn cần sự phối hợp của nhiều lực lượng.

Chính quyền địa phương hỗ trợ rà soát, xác minh địa danh cũ; cựu chiến binh, già làng, trưởng bản cung cấp thông tin về địa bàn chiến đấu; người dân tham gia mở đường, vận chuyển trang thiết bị và bổ sung những nguồn tin mới.

Đại tá Nguyễn Đức Thạo, Chính ủy Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337, Quân khu 4 thông tin, khu vực phía Tây Quảng Trị từng là chiến trường ác liệt, hứng chịu bom đạn khốc liệt trong những năm chiến tranh. Sau nhiều thập kỷ, cùng với sự thay đổi của địa hình và quá trình phát triển kinh tế - xã hội, việc xác định vị trí an táng các liệt sĩ ngày càng gặp nhiều khó khăn. Xác định tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, đơn vị luôn phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền địa phương, từng bước ứng dụng công nghệ số trong quản lý dữ liệu, số hóa thông tin, lưu trữ tọa độ các điểm tìm kiếm và cập nhật kết quả qua từng đợt công tác.

Những dữ liệu này là cơ sở quan trọng phục vụ việc rà soát, xác minh lâu dài. Có những chuyến công tác kéo dài nhiều tuần nhưng chưa tìm thấy dấu tích; có những khu vực phải nhiều lần quay lại khi xuất hiện thêm nguồn tin hoặc nhân chứng mới. Với người lính làm nhiệm vụ quy tập, mỗi lần lên đường là một lần nuôi thêm hy vọng, bởi phía sau mỗi thông tin là mong mỏi đoàn tụ của những gia đình đã chờ đợi người thân suốt nhiều thập kỷ và cũng là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Nhưng dù bản đồ số có chính xác đến đâu, hành trình ấy vẫn phải bắt đầu từ những bước chân của người lính giữa đại ngàn, nơi từng nhát cuốc vẫn đang lặng lẽ dò tìm dấu tích cuối cùng còn sót lại dưới lòng đất sau hơn nửa thế kỷ.

Đưa các anh trở về

Sau nhiều ngày bóc tách từng lớp đất tại Khe Cha Lỳ, xã Khe Sanh, những dấu tích đầu tiên dần xuất hiện. Có khi đó chỉ là một mảnh tăng đã mục, đoạn dây võng, chiếc bi đông hoen gỉ, cây bút máy, chiếc lược hay lọ thuốc còn sót lại dưới lòng đất. Với cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337 (Quân khu 4), mỗi di vật đều là manh mối quý giá, góp phần xác định nơi an táng và tìm lại thông tin về những người lính đã hy sinh.

Trung tá Phan Đình Phi, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337, Quân khu 4 cho biết, nhiều trường hợp hài cốt liệt sĩ được đồng đội mai táng rất cẩn thận. Hài cốt được bọc qua nhiều lớp dù, võng, bên ngoài phủ tăng, các nút buộc vẫn còn khá nguyên vẹn sau hàng chục năm. Những dấu tích ấy cho thấy, giữa chiến tranh khốc liệt, tình đồng đội và sự trân trọng dành cho người nằm xuống vẫn luôn hiện hữu. Có trường hợp sau hơn nửa thế kỷ, dưới lòng đất chỉ còn lại vài mảnh xương nhỏ hoặc những chiếc răng.

Mỗi hài cốt, mỗi di vật được tìm thấy đều là kết quả của nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần kiên trì tìm kiếm. Khi phát hiện dấu hiệu nghi có hài cốt liệt sĩ, lực lượng quy tập dừng việc đào mở rộng, chuyển sang bóc tách thủ công từng lớp đất. Mỗi di vật được đánh dấu, đo đạc, lập hồ sơ; hiện trường được ghi chép, chụp ảnh để phục vụ công tác quản lý, xác minh danh tính sau này. Điều Đội mong mỏi nhất là từ những di vật còn lại có thể xác định được tên tuổi của các liệt sĩ để các anh được trở về đúng với quê hương, gia đình mình.

Thiếu tá Hồ Sĩ Thân là một cán bộ trẻ mới tham gia Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ hơn một năm. Dù thời gian công tác chưa dài, anh đã cùng đồng đội tìm kiếm, quy tập hơn 50 hài cốt liệt sĩ. Anh nói, mỗi lần phát hiện hài cốt liệt sĩ đều mang đến cảm xúc đặc biệt. Ban đầu là sự hồi hộp vì không biết dưới lớp đất đó có đúng là hài cốt liệt sĩ hay không. Khi xác định chính xác, anh em đều rất xúc động. Mỗi lần như vậy, anh lại nghĩ đến những người lính đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ để đất nước có được hòa bình hôm nay. Chính điều đó giúp chúng anh vượt qua khó khăn, tiếp tục bám rừng làm nhiệm vụ.

Nắng nóng kéo dài, mưa rừng bất chợt, đường núi hiểm trở hay nguy cơ bom, mìn, vật nổ còn sót lại luôn hiện hữu trong mỗi chuyến công tác. Nhưng với những người lính quy tập, đó là những thử thách phải vượt qua để đưa thêm nhiều đồng đội trở về. Những người lính luôn nhận được sự hỗ trợ tích cực từ cấp ủy, chính quyền địa phương, cựu chiến binh và nhân dân. Nhiều già làng, trưởng bản đã cung cấp thông tin, dẫn đường, giúp xác định những địa danh cũ đã thay đổi theo thời gian.

Đại tá Trương Viết Hải, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị cho biết: "Phần lớn khu vực tìm kiếm hiện nay nằm ở vùng núi cao, biên giới, địa hình hiểm trở. Sau nhiều năm, địa hình và thảm thực vật thay đổi, trong khi nhân chứng lịch sử ngày càng ít, khiến việc xác minh thông tin gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, mọi nguồn tin đều được lực lượng chức năng tiếp nhận, đối chiếu, kiểm chứng trước khi tổ chức tìm kiếm. Còn một nguồn tin, chúng tôi còn tiếp tục xác minh; còn khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ, chúng tôi còn tiếp tục tìm kiếm".

Trên những sườn núi phía Tây Quảng Trị chừng nào còn những người con của Tổ quốc nằm lại nơi chiến trường xưa thì nơi đó vẫn có dấu chân của người lính quy tập băng rừng, vượt suối, lần tìm từng dấu tích. Hành trình này còn có sự giúp sức của khoa học, mở thêm một cánh cửa hy vọng. Mỗi mẫu hài cốt được giám định, thông tin ADN được đối chiếu là thêm một cơ hội để đưa một người lính trở về nơi gia đình ngày đêm mong ngóng.

Bài 4: ADN mở lối cho những cuộc đoàn tụ sau hơn nửa thế kỷ